Xiinxala Afwalaloowwan Sirba Hiyyaasee: Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gimbiirratti Xiyyeeffate

Abstract

Kaayyoon bu’uuraa qorannoo kanaa Afwalaloowwan Sirba hiyyaasee xiinxaluudha. Ka’umsa qorannoo kanaaf sababoonni gurguddoon: qorataan ijoollummaarraa eegalee dhaggeeffataa waan guddateef jaalalli sirbichaaf qabu guddaa ta’uufi sirbi Hiyyaasee qoratame caalaatti bu’aa hawaasa Oromoo maraa ta’uun amanamuudha. Gosti qorannoo dhimma itti ba’ames qorannoo akkamtaa yoo ta’u, Iddattoowwan madda ragaalee qorannoo kanaa ta’uun adda ba’anis, mala iddatteessuu akkayyoofi darbaa dabarsaan filatamaniiru. Kana malees, ragaaleen qorannoo kanaaf barbaachisan maddoota ragaa tokkoffaarraa guuramuun xiinxala qorannoo kanaaf oolaniiru. Ragaalee qorannoo kanaaf madda ta;’uu danda’an guuruufis malleen funaansa ragaa afgaaffiifi marii gareetti dhimma ba’ameera. Ragaaleen walitti qabamanis qorannoo akkamtaa keessaa mala ibsaatti fayyadamuun, jechaan xiinxalamaniiru. Gama biraatiin, qorannoo kana galmaan ga’uuf yaadxiina akkaatummaatti dhimma ba’ameera. Akka qorannoo kanaan bira ga’ametti Sirbi hiyyaasee sirba yoomessa garaa garaa keessatti dhiyaatu ta’ee, ergaawwan darbanis, yoomessuma sanaan daanga’uu akka danda’an mirkanaa’eera. Ergaawwan sirbichaan darbanis, gamtaan dhimma tokkotti bobba’uu yaadrimee jedhu waan qabaniif sirboota aadaa Oromoo kanneen biroorraa adda ta’ee mul’ata. Ergaawwan sirba hiyyaaseetiin darbanis: jaalala ibsuuf, miira gammachuu ibsachuuf, tokkummaa jabeessuuf, roorroo mormuuf, dinagdee ijaaruuf, lolaaf qophaa’uuf, xiiqiifi cichoomina barsiisuuf, jila ayyaanota adda addaa ho’isuuf, aartii shaakalsiisuuf, cidha ho’isuuf, bashannasiisuuf, obsa barsiisuuf, qeequuf, gootummaa jabeessuuf, eenyummaa ijaaruufi k.k.f. dha. Kana malees, sirba hiyyaasee keessatti jechoota akka: hiyyoo, lulee, maroo, shittoo, kukummaa, ruudaafi k.k.fa’itti dhimma bahuun filannoon jechootaa midhagina walalichaa kan mirkaneessu ta’ee mul’ateera. Akkasumas, marmaarsi sadarkaa sagaleefi walfakkeenyi birsagaa irra caalaatti kan mul’atan bo’oo walaloo gara dhumaatti akka ta’es mirkanaa’eera. kana malees, marmaarsi sagalee dubbachiiftuu (assonance)fi dubbifamaa (alliteration) jalqaba, gidduufi dhuma bo’oo walaloorratti argaman ergaa darbuuf xiyyeeffannoon akka kennamu gumaachaniiru. Sirbi akka qabeenya gati-jabeessatti ilaalamu kun akka hinbanne; hindagatamneef qaamni dhimmi ilaallatu hundi dhaloota itti aanuuf akka darbu irratti hojjechuu qabu.