Xiinxala Asoosama Dheeraa ‘Arraa Gurbaa’: Ija Yaaxxina Dhugummaan

Abstract

Kaayyoon qorannoo kanaa ijoon Asoosama „Arraa Gurbaa' ija yaaxxina dhugummaatiin xiinxaluudha. Qorannoon kun mala qorannoo akkamtaatti dhimma bahuun kan gaggeeffamedha. Kaayyoleen qorannoo kanaas: Asoosama Arraa Gurbaa keessatti dhugummaan gama bulchiinsaafi siyaasaa uummata Oromoon mul‟ate ibsuu. Akkasumas, dhugummaa gama aadaa, duudhaa, afaaniifi amantii uummata Oromoon mul‟atan tarreessuufi Asoosama Arraa Gurbaa keessatti dhimmoonni diinagdee uummata Oromoo bara mootummaa ADWUI keessatti ture tarreessuufi Asoosama Arraa Gurbaa keessaatti dhimmoonni dhiyaatan rakkoowwan haala jiruufi jireenya uummata Oromoorra bara mootummaa ADWUI ga'aa ture addaan baasuu fa‟adha. Malli iddatteessuu qorattuun dhimma itti baate mala akkaayyootti. Maddi ragaa qorannoo kanaa Asoosama Arra Gurbaa yoo ta‟u, mala xiinxala hafeetti dhimma bahuun ragaalee barbaachisan xiinxalamuun dhiyaataniiru. Adeemsa xiinxalaa kana keessattis, dhimmoonni asoosama filatame keessa jiran haala qabatamaa addunyaa dhugaa keessatti mul'ataniin hangam akka wal-simatan wal-biraa qabuun xiinxalamaniiru. Argannoo ijoon qorannoo kanaan bira gahaman, Asoosamicha keessatti dhiibbaan gama bulchiinsaafi siyaasa sirna motummaa yoomessa asoosamichi keessatti barreeffame Uummata Oromoo irraa gahaa turee dhugaa qabatamaa naannoo Oromiyaa keessatti mulchaa ture ibseera. Sirnichi kaayyoo dhokataa ogbarruufi abbaa biyyuumma Oromoo dadhabsiisuun dhabamsiisuu akka tures mul‟ateera. Asoosama Arraa Gurbaa keessatti dhugummaan gama aadaa, duudhaa, afaaniifi amantii uummata Oromoo dhiyaatan haala dhugaa hawaasichi keessa tureen akka mul‟ateefi sabicharratti gama kanaan ciqileen warra ormaa hamaa akka ta‟e mul‟ateera. Dhiibbaan diinagdee Oromoo dadhabsiisuun sabiicha hiyyummaafi jireenya ofiin hoogganachuu dadhabuun harka namaatti galuun beekumsaafi dafqa isaaniii fixuun rakkoof saaxiilamuun gaggeeffama akka ture hubatameera. Akkasumas, abbootii qabeenya humnaan bultootaafi daldaaltota isaan jala jiran dadhabsiisuun akka harka isaanii jala jiraatan gochuun sirna diinagdee isaanii dadhabsiisuun miidhaa irraa gahaa akka turan ija yaaxxina dhugummaan mirkanaa‟uu danda‟eera. Dhimmoonni rakkoowwan haala jiruufi jireenya uummata Oromoorra bara mootummaa ADWUI ga'aa turan bifa dhugummaa qabuun kan mul‟ate ta‟uusaafi saboobata rakkinoota kanaan fincilliifi fincilamaan jiraachuun Oromoo gama miidhaa xiin sammuu, godaansaa, hidhaa, tokkummaa dhabuu, gadda, reebichaafi daraaramni akka gahaa turame bu‟uura yaaxxina dhugummaan qorattuun mirkaneeffachuu dandeesseetti. Hacuuccaafi roorroo uummata Oromoo irra ga‟aa tureefi ga‟aa jiru kallattiin yookiin alkallattiin sodaa tokko malee ibsuun murteessaa waan ta‟eef, barreessitootni Oromoo kanaan booda asoosama akkasii barreessan gocha Oromoo irratti diinni raawwate dhoksaa tokko malee, hojii ogbarruu isaaniin dhiheessuutu irraa eegama