YUUNIVARSIITII AMBOO

KOLLEJJII SAAYINSII HAWAASAAFI NAMOMAATTI MUUMMEE AFAAN OROMOOFI OG-BARRUU

XIINXALA SIRNA MOGGAASA MAQAA DAA’IMMAN OROMOO GUJII LIXAA

EEBBISEE CIMDEESSAA ABBABAATIN

ADOOLESSA, 2013/2021

AMBOO, OROMIYAA, ITOOPIYAA

XIINXALA SIRNA MOGGAASA MAQAA DAA’IMMAN OROMOO GUJII

WARAQAA QORANNOO ULAAGAA DIGIRII LAMMAFFAA BARNOOTA AFAAN OROMOOFI OG-BARRUUTIIN GUUTTACHUUF KAN QOPHAA’EE

YUUNIVERSIITII AMBOOTTI KOOLLEJJII SAAYINSII HAWAASAAFI NAMOOMAA MUUMMEE AFAAN OROMOOFI OG BARRUUTTI KAN DHIYAATE

EEBBISEE CIMDEESSAA ABBABAATIN

GORSAAN: MIIDHAKSAA HACAALUU (Kaadhimamaa Ph.D)

ADOOLESSA, 2013/2021

AMBOO,OROMIYAA,ITOOPHIYAA

Labsata

Ani qorattuun Eebbisee Cimdeessaa Abbabaa jedhamu Yuunivarsiitii Ambootti Barattuu Muummee Afaan Oromoofi Og-barruu Sagantaa Digirii Lammaffaa kanan ta’e, waraqaa qorannoo mata duree ‘‘Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’immanii Oromoo Gujii Lixaa’’ jedhuun ulaagaa barnoota Digirii Lammaffaa Afaan Oromoofi Og-barruu guuttachuuf qopheessee dhiyeesse kun hojii dhuunfaa kiyyaafi Yuunivarsiitii kamiyyuu keessatti sagantaa barnoota digirii jalqaabaanis ta’ee Digirii Lammaffaatin kan hin dhiyaanne ta’uu, mallattoo kiyyaan nan mirkaneessa. Dabalataanis qorannoo kanaaf maddoota garaa garaa dubbisuun itti gargaarame hunda wabeeffachuun kanan galateeffadhe ta’uu nan mirkaneessa.

Maqaa: ____________________________ Mallattoo_______________ Guyyaa________

Yuunivarsiitii Amboo

Waraqaa qorannoo ulaagaa digirii lammaffaa Afaan Oromoofi ogbarruu guuttachuuf Eebbisee Cimdeessaa Abbabaa mata duree: Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii Lixaa Yuunivarsiitiin kaa’e guuteera.

Maqaafi Mallattoo Qaama Mirkaneessee

Gorsaa	Mallattoo	Guyyaa ________

Qoraa Keessaa	Mallattoo	Guyyaa ________

Qoraa Alaa	Mallattoo	Guyyaa ________

Itti gaafatamaa Muummee __________	Mallattoo	Guyyaa ________

Diinii Kolleejjii	Mallattoo	Guyyaa ________

Daayirektara Barnoota Eebba Boodaa _	Mallattoo	Guyyaa ________

Galata

Hunda dura Waaqayyo inni waan hundumaa danda’u bu’aa ba’ii hedduu keessa na dabarsee kanaan na ga’eef galanniifi ulfinni guddaan haata’uufiin jedha.

Itti aansuun hojiin qorannoo kun akka milkaa’uuf nuffii tokko malee deeggarsa yaadaafi gorsa na barbaachisu hundaa mata duree qorannichaa sirreessuu irraa eegalanii kan haga dhumaatti nagargaaraafi na qajeelchaa turan gorsaa koofi barsiisaa Miidhaksaa Hacaaluu (Kaadhimamaa PhD) galanni onnee koorraa madde isaan haa qaqqabu.

Qorannoo kana yeroon geggeessetti yaadaan na cinaa dhaabbachuufi waantoota qorannoo kanaaf nabarbaachisan mara kallattii gara garaan naa barbaaduun yaadaaf qabeenya isaanitin humnaan nufii tokko malee hanga xumura hojii kootti kan na deeggaraa turan abbaa manaakoo Taarikuu Waqoyyaa obbolottan koo Amartii Cimdeessaa,Tsaggayyee Cimdeessaa,Addisuu Diribsaafi kkf kallattii adda addaan na deggaraa turaniif galanni koo guddaadha.

Dabalataanis, hawaasa godina Gujii Lixaa kallattii garagaraan yaadaafi yeroo isaanii naaf kennuun oddeffannoo barbaachisu akkan argadhuuf na deeggaraa turan waajjira aadaaf tuurizimii Gujii lixaa, waajjira Komminikeshinii Aanaa Dudga Daawwaafi Aanaa Bulee Horaa galanni ani isaanif qabu hedduudha.

Baafata

Qabiyyee Fuula

Galata	iii

Baafata	iv

Hiika Gabaajewwanii	vii

Hiika Jechootaa	vii

Axereeraa	viii

BOQONNAA TOKKO: SEENSA	1

1.1. Seenduubee Qorannichaa	1

1.2 Ka’umsa Qorannichaa	4

1.3. Kaayyoo Qorannichaa	6

1.3.1. Kaayyoo Gooroo Qorannichaa	6

1.3.2 Kaayyoo Gooree Qorannichaa	6

1.4. Barbaachisummaa Qorannichaa	6

1.5. Daangaa Qorannichaa	7

1.6. Hanqina Qorannichaa	8

1.7. Ibsa Naannoo Qorannichaa	8

1.7.1.Bali’nna fi Fayyadama Lafa godinichaa -	9

1.7.2. Haala qilleensaa:-	9

1.7. 3 Haala Hawaas-Dinagdee Godina Gujii Lixaa	10

1.7.4. Dinagdee Godina Gujii Lixaan;	11

1.7.5 Lakkoofsa Uummataa	12

1.7.6 Sirna Bulchiinsa Gadaa	13

1.7.7. Sirna Fuudhaafi Heerumaa	14

1.7.8 Sadarkaalee Sochii Ji’aa	15

BOQONNAA LAMA: SAKATTA’A BARRUUWWANNII	16

2.1. Maalummaa Fookilorii	16

2. 1.1. Yaadarimee Fookilorii	16

2.1.2. Faayidaa Fookiloorii	17

2.1.3. Gosoota Fookiloorii	18

2.1.3.1 Afoola	18

2.1.3.2. Meeshaalee Aadaa	19

2.1.3.3. Aartii Sochii Qaamaa	20

2.1.3.4. Duudhaa Hawaasaa	21

2.1.3.4.1. Gosoota Duudhaa Hawaasaa	22

2.1.3.4.2. Cehumsa Sadarkaa kabajaa	22

2.1.3.4.2. Kabaja Ayyaanaa	23

2.1.3.4.3. Haajaa Qopheessuuu	23

2.1.3.4.4. Kabaja Sirna Moggaasa maqaa	23

2.2. Maalummaa Moggaasa Maqaa	24

2.2.1. Faayidaa Moggaasa Maqaa	24

2.3. Yaadiddamoota Qorannichaa	25

2.3.1. Yaadiddama Faayideessummaa	25

2.3.2. Seenaa Deebisanii Ijaaruu	26

BOQONNAA SADII: MALLEEN QORANICHAA	27

3.1. Saxaxa Qorannichaa	27

3.2. Malleen Qorannichaa	27

3.3. Madda Ragaa	27

3.4. Iddattoofi Mala Iddaaattessuu	28

3.5. Meeshaalee Funaansa Ragaa	29

3.5.1. Daawwaannaa	29

3.5.2. Af-gaaffii	30

3.5.3. Marii Garee Xiyyeeffannoo	31

3.6. Muuxannoo Dirree Qorannoo	31

3.7. Naamusa Qorannoo	32

3.8. Qindoomina Qorannichaa	32

BOQONNAA AFUR: XIINXALA RAGAALEE	33

4.1. Bakka Raawwii Sirni Moggasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii	33

4.1.1 Sirna Moggasa Maqaa Daa’immanni mana Abbaafi Haadhatti kan Guyyaa Haati Nafa dhiqattu Raawwatu	33

4.1.2. Sirna Moggasa Maqaa Mana Akaakayyutti Raawwatu	34

4.2. Raawwiilee Aadaa Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii	35

4.2.1 Sirna Buna Qalaa	36

4.2.2. Daa’ima Maqaa Moggaafamuuf Rifeensa Haaduu	37

4.2.3. Raawwii Sirna Eebbaa	38

4.3. Sirna moggasa maqaa daa’immanni keessatti kanneen qooda fudhatoota ta’an	40

4.3.1. Abbaafi Haadha	41

4.3.2. Akaakayyuu Daa’ima Dhalattee	41

4.3.3. Fira dhihoo Abbaa ykn haadhaa akkasumas Ollaa	42

4.4. Duudhaa Uummanni Oromoo Gujii Irratti Hundaa’un Daa’immaniif Maqaa Moggaasan.	42

4.4.1 Sirna Moggasa Maqaa Daa’imannii Addeessa Irratti Hundaa’un Moggaffamu	43

4.4.2 Maqaa Waqtiilee Daa’immaan Dhalatanin Wal qabatee Moggaafamu	43

4.4.3. Moggasa Maqaa Yeroo Kabajaa Sirnoota fi Jiloota Adda Addatiin Wal-qabatee Moggafamu	44

4.4.4. Moggasa Maqaa Jaalala Ummamaaf QabaniinWalqabatee maqaalee Moggafaman	45

4.4.5. Moggasa Maqaa Bifa Daa`ima Dhalateen Wal-qabsiisanii Moggaafaman	45

BOQONNAA SHAN: CUUNFAA ARGANNOO FI YABOO	47

5.1 Cuunfaa	47

5.2. Argannoowwan Qorannichaa	49

5.3. Yaboo	50

WABILEE	51

Dabaleewwan	53

Dabalee A: Gaaffilee Gamisaan Caaseffamoo Af-gaaffin Ittiin Adeemsifame.	53

Dabalee B: Gaaffilee Mariin Garee Irratti Adeemsifame	55

Dabalee C: Namoota Odeeffannoo kennuun Daawwataman	57

Dabalee C: Ragaa Namoota Af-gaaffii Irraatti Hirmaatanii	58

Dabalee E: Ragaa Namoota Marii Garee Xiyyeeffannoo Irratti Hirmaatanii	59

Hiika Gabaajewwanii

Fkn. = Fakkeenya

K.k.k = Kanaafi kan kana fakkatan

W/A/T/A/B/H = Waajjira Aadaafi Turizimii Aanaa Bulee Horaa

W/A/T/G/G/L = Waajjira Aadaafi Turizimii Godina Gojii Lixaa

W/B/A/B/H = Waajjira Barnoota Aanaa Bulee Horaa

Hiika Jechootaa

Eleellan = Caaccuu

Faroo = Milkii

Farra= Waan badaa

Finna=Daa’ima xiqqaa

Habbaruu= ulfuudhanii baachuu

Jila = Ayyaana

Mandhaa = Quxusuu

Axereeraa

Qorannoon kun mata duree Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’immanii Oromoo Gujii Lixaa jedhuun Yuunivarsiitii Ambootti Koolleejjii Saayinsii Hawaasaafi Namoomatti Muummee Afaan Oromoofi Og-barruutti Bara 2013/2021 tti kan adeemsifameedha. Ka’umsi qorannoo kanaa qoratamuu dhabuu moggaasa maqaa daa’immannii Oromoo Gujii yoota’u, haala qabatamaa Godina Gujii Lixaatti Sirni Moggaasa Maqaa Daa’immanii akkamiin akka raawwatamu xiinxaluudha. Kaayyoo gooron qorannoo kanaa Xiinxala Sirna moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii Lixaa jedhu yoo ta’u, Kaayyoo gooren qorannichaa immoo, Moggaasni maqaa eessatti akka geggeeffamu, raawwin sirna aadaa moggaasa maqaa maal akka ta’eefi duudhaa uummanni Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa moggaasan adda baasun xiinxaluudha. Kaayyoo kana galmaan ga’uuf maddi ragaa itti dhimmi ba’ame madda ragaa tokkoffaati. Maddi ragaa tokkoffaa qorannichaas, hawaasa aanaa Dugdaa Daawwaafi Aanaa Bulee Horaa keesaa iddattoowwan filataman kan akka: abbootii gadaa, maanguddoofi haawwan yemmuu ta’an iddattoowwan kanneen filachuuf tooftaalee iddatteessuu miti carraa keessaa mala iddatteessuu kaayyeffataafi mala darbaa dabarsaatti dhimma bahamee jira. Iddattoowwan filataman irraa odeeffannoon meeshaalee funaansa ragaa kan akka: daawwannaa, af-gaaffiifi marii garee xiyyeeffataatti dhimmi ba’amuun funaanaman sirni moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii eessatti akka moggaafaman,raawwiin aadaa sirna moggaasa maqaa maal akka ta’e, Sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana keessatti kanneen qooda fudhattoota ta;aniifi duudhaa hawaasni Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa moggaasan mala xiinxala ragaa akkamtaatin xiinxalamanii jiru. Adeemsa xiinxala ragaalee kana keessatti yaadiddama faayideessummaafi yaadiddama seenaa deebisanii ijaarutti dhimmi ba’amuun xiinxalamee jira. Kanarraa ka’uun sirni moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii iddoo itti raawwatamu, mana abbaafi haadhatti, mana abbaa daa’ima godhaatee, iddoo jila sirna moggaasatti, raawwiin aadaa sirna moggaasa maqaa keessatti raawwataman kan akka: sirna buna qalaa, sirna eebbaafi rifeensa daa’immanii haaduu, sirna eebbaa yoo ta’an kanneen sirna kana irratti qooda fudhatan immoo, abbaafi haadha, akaakayyuu, ollaafi abbootii Gadaa Gogeessaa akka ta’an xiinxalamee jira. Kanamalees, duudhan uummani Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa moggaasan kanneen akka: addeessa, waktiilee bonaafi gannaa, kabaja sirna jilaa, namoota bekkamoofi maqaa garrii qabaniin akka ta’e xiinxalamee jira. Gama biraatin argannoon qoranichaa Sirni moggaasa maqaa daa’immanii mana abbaafi haadhaa, akaakayyuufi ollaa, raawwin sirnichaa immoo, buna qalaa, rifeensa haaduufi sirna eebbaa yoota’u, abbaafi haati, akkaakayyuu, ollaafi abbaan Gadaa Gogeessaa immoo namoota qooda fudhatan akka ta’e bira ga’amee jira. Kanamalees, uummanni Oromoo Gujii duudhaa kan akka: addeessarratti, waktiilee irratti, jila garaagaraa irratti, bifa daa’imanii sana irratti hundaa’un akka moggaafamu hubachuun danda’amee jira. Qorannoo kana keessattis qaama qorannicha hojiirra oolchuu danda’an jedhameefis yaadni furmaataa lafa kaa’ee jira

BOQONNAA TOKKO: SEENSA

Boqonnaa kana jalatti qabxiilee kanneen akka: seenduubee, ka’umsa, kaayyoo, barbaachisummaa, daangaa, hanqinaafi ibsi naannoo qorannichaa walduraa duuban ibsamuun dhiyaataniiru.

1.1. Seenduubee Qorannichaa

Uummanni Oromoo uummata Baha Afrikaa keessaa tokko ta’ee, uummata fooklorii mataa isaanii qabudha. Uummanni kun baroota dheeradhaaf uummata aadaa, seenaa, duudhaa, amantaa, sona, safuufi falaasama mataa isaa qabaniidha. Akka Afrikaatti afaan uummatichaa kan ta’e, Afaan Oromoo, Afaan Arabaa, Afaan Suwaahiliifi Afaan Hawuusaatti aanee, baay’ina dubbattootan Afaan sadarkaa arfaffaa irratti argamuudha. Yaada kana Asafaan (2009:12) ‘‘Afaan Oromoo afaan Afrikaa keessatti dubbataman gurguddoo sadi: Arabii, Iswaahalii, fi Hawusaatti aanee afaan sadarkaa arfaffaatti dubbatamu, yoota’u Itiyoophiyaa keessattii immoo, Afaan uummata 40% oliin dubbaatamuufi afaan duraati.’’ jedha. Yaada kana irraa kan hubannu, Afaan Oromoo Aafrikaa keessatti afaan uummata bal’aan dubbatamu ta’uu isaati. Haata’umalee, afaanichi afaan Saba bal’aan dubbatamus, gadi qabaafi dhiibbaa bara dheeraa aadaa, seenaafi afaan sabichaa irra gahaa tureen hanga dhiyootti afaan barreeffamaafi afaan qorannoo akka hin ta’in Asafaan dabaluun ibsee jira.

Hawaasni kamiyyuu bara durii kaasee wantoota bu’uura eenyummaa isaa calaqqisisu/ibsu kan dhalootaa dhalootattii dabarsaa dhufe kan mataa isaanii qabu. Haalli kun immoo beekumsa hawaasni daangaa tokko keessa jiraatu waliin gabbifate, muuxannoon waliin qaban akka jiru agarsiisa. Wanti hawaasni naannoo tokko jiraatu waliin qabu kun immoo, fooklooriidha.

Yaada kana bifa deeggaruun Oring (1995:135) yoo ibsu, fookloriin duudhaa yeroo dheeraaf, hambaawwan yeroo dheeraf, beekkumsa yeroo dheeraf turan irratti xiyyeeffachuun, wantoota durii (any old things), ijaarsa durii, ragaawwan seera durii, aartii durii, barsiifataafi sirna ittiin bulmaata durii, of-keessatti akka haammatu ibsee jira.

Fookloriin beekumsa, aadaa, seenaafi duudhaa hawaasa tokkoo barreeffamaan ala dhaloota tokko irraa gara dhaloota birootti kan daddarbu ta’uu isaa Oring (1999:136) dabaluun yoo ibsu, ‘‘… Folklore as oral tradition & believes handed down generation to generation without the use of writing.’’ jedha. Yaada hayyuu kana irraa wanti hubatamu, fookloriin barreeffama tokko malee aadaa, duudhaafi dhugeeffannaa afaanin dhaloota irraa dhalootatti kan darbuu ta’uu isaati.

Gama biraatin fookilorii uummanni Oromoo waliin qabu ilaalchisee Mangashaan (1992:114) yemmuu ibsu, “The Oromo folklore oral tradition, music, art and particularly proverbs and sayings has given this notion a sense of identity and common heritage. It becomes the way they see, understand, interpret the word and express their belief and values about it.” Yaada hayyuu kanarraa wanti hubatamu, fookiloriin Oromoo, miira eenyummaafi beekumsa waliin qaban kan calaqqisiisuufi ilaalcha hawaasaa akkaataa hawaasichi addunyaa itti hubatuufi akkataa itti hiika kennuu, amantiifi sona waliin qaban itti ibsatan mara ofkeessatti hammata. Kanaaf, fookilooriin wantoota afaaniin darban muuziqaa, oguma keessattuu mammaaksiifi jechamoonni yaada miira eenyummaa, walumaagalatti, hambaa duudhaa seenaa hawaasichaa kan hawwatudha jechuun nidanda’ama.

Qabiyyee duudhaa hawaasaa, Malaknehn (2006: 96) “Social folk customs is a group interpretation observances, birth, rituals, initiations, marriage and burial ceremonies, secular and religious festivals.” jechuun ibsa. Akka yaada kana irraa hubatamutti, fookilooriin duudhaa hawaasaa walitti dhufeenya garee hawaasaa, kabaja guyyaa dhalootaa, sirna raawwii gaa’elaa, sirna raawwii awwaalchaa, kabaja guyyaa dhalootaa, kabaja guyyoota amantiifi mit-amantii, kabaja sirna moggaasa maqaa fi.k.k.f sirnaan raawwataman ofkeessaatti hammata. Dorsan (1972) akka ibsetti, immoo duudhaan hawaasaa kan gareen hawaasaa, amantaa, oomisha oomishuu, da’umsa, gaa’ela, du’a, moggaasa maqaafi.k.k.f. haala itti raawatan hammata. Karaa biraatiin, fookilooriin calaqqee aadaati.

Dhiibbawwan garaa garaa hawaasa kanarra gahaa haa turu malee, hawaasichi afaanifi gochatti gargaaramuun fooklorii isaa baroota dheeraf tursiifachuun dhaloota amaan ga’ee jira. Goorowwan fooklorii uummanni Oromoo ittiin beekkamu keessaa tokko duudhaa hawaasati. Duudhan hawaasa dhimmoota jiruufi jireenya keessatti nama muudatan mara kan of keessaa qabu yemmuu ta’u, uummanni Oromoos hawaasa aadaa, seenaa, duudhaa, barsiifataafi falaasama mataa isaanii qabaniidha. Dhimmoota bal’aa duudhan hawaasaa of keessatti haammatu keessaa moggasa maqaa isa tokko.

Uummanni Oromoo akkuma uummatoota biroo jireenya haawasummaa jiraatu keessatti namootaaf, bakkeewwaaniifi wantoota biroo naannoo isaa jiraniif maqaa moggaasuun ittiin waama. Kunis kan taasifsamuuf nama ykn waanta sana kan biroo irra adda baasuun beekuuf akkasumas ittin waamuuf gargaara. Haaluma kanaan hayyonni adda addaa kallatti heddun taateewwan hawaasaa keessattii irra deddebiin adeemsiifamman ibsan keessaas tokko moggaasaa maqaati.

Maqaa jechuun jecha yookiin jechoota namoonni, bakkiifi wantoonni ittiin waamamaniif ittiin waammamaniidha. Yaada kana galmeen jechootaa ‘Oxford’ (1995:771) maalummaa maqaaf hiika yemmuu kennu, “Name is a word or words by which a person, an animal, a place or a thing is known by and spoken to or about ,”jechuun kaa’ee jira. Yaada kanarraa kan hubachuun danda’amu, maqaan kan namni,bakkiifi wantoonni ittiin beekaman ta’uu isaati.

Maqaa keessa maqaatu jira. Yemmuu jedhamu, maqaan moggaafama waan tokkoo kan agarsiisu yoota’ellee, maqaan moggaafame sun ergaa dabarsu qaba. Maqaan waan tokkoo maalif akka moggafameefi maal jechuu akka ta’e, kan ofkeessatti haammatuudha. Uummanni Oromoo akkaataa ittiin daa’imman isaatif maqaa itti moggaasu falaasama mataa isaa qaba. Falaasamni kun akkaataafi ilaalcha maatiin haala yeroo daa’imni sun dhalattu keessa jiran irratti hundaa’uun da’immaniif maqaa moggaasu. Gama biraatin Oromoon dhaha ilaallachuun daa’immaniif maqaa moggaasu. Dhahi kun haala waktii daa’imman keessatti dhalatan irratti hundaa’un maqaa moggaafamuudha. Waktiilen kun waktii arfaasaa, birraa, bonaafi ganna irrattii hundaa’un maqaaa kan akka: Birraa, Arfaasee, Bunoo, Gannaalee fik.k.f jechuun maqaa moggaasu.

Kanamalees, uummanni oromoo daa’immaniif yemmuu maqaa moggaasu mana qaallutti haammachiisun maqaan moggaafamu illee nijira. Sirni moggaasa maqaa kun adeemsa mataa isaa kan qabuufi namoonni bara durii kaasanii daa’imman isaanii bifa haammachiisan maqaan moggaafamaa turee jira. Haaluma Kanaan yeroo ammaa kana moggaasni maqaa daa’imman Oromoo Gujii haala duraa sanaan geggeeffamaa akka hin jirreefi bara duriitti Sirni moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii maal akka fakkaatu xiinxalamee jira.

1.2 Ka’umsa Qorannichaa

Aadaan uummata Oromoo kallattii garaagaraatin qaroomina warra dhihaa kanaatin miidhamtee jirti. Yaada kana bifa deeggaruun Abdiin (2012:6), WADO (2006) wabeeffachuun akka ibsutti, ‘‘Uummanii Oromoo har’aa dhibee baayyen marfamanii jiru. Isaan kaan qaroomina addunyaatin marfamanii aadaa, duudhaa, seenaafi seera, akkasumas, amantii alaalan dhuunfatamanii adoodanii jiru.’’ jedha. Yaada armaan olii kana irraa hubachuun kan danda’amu, namni hanguma qe’ee ganamaa irraa fagaataa deemu of-dhabaa akka deemu hubanna. Of dhabuun immoo, raacita eenyummaa kan madda jabinaafi dagaaginaa of keessaa dhabuudha. Kun immoo akka muka rirmi nyaateti. kana yemmuun jedhu wanti humna qabu tokko yoo itti dhufe, harka kenna jechuudha. Harka kennuun immoo, booji’atamuufi garboonfamuu agarsiisa. Hawaasni garboonfame humnaafi hirree alagaatin dhiitamaa jiraata. Aadaa, seenaa, amantiifi duudhaa kooti jedhu hin qabu jechuudha. Kana bu’uura godhachuun seenaa dagachuu gama kanaan jiru hambisuufi furuun fedhii qorattuu ta’ee jira.

Yeroo ammaa kanatti sirni moggaasa maqaa daa’imman Oromoo sababoota kanneen akka: dhiibbaa amantii, ammayyumaa ykn qaroominaafi duudhaa ganamaa wallaaluu irraa kan ka’e, aadan sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo jijjiirramaa kan jiruudha.

Qorannoon kun kan inni xiyyeeffate xiinxala sirna moggaasa maqaa daa'immanni Oromoo Gujii irratti yommu ta'u yeroo amma kana haalli moggasa maqaa kun hafaa kana dhufeefi kallatti isaa kan jijjirachaa jiru ta'un ni mul'ata. Yeroo ammaa kanatti namoonni heeddun daa’imman isaanitii f maqaa kan moggaasan amantii isaan hordofan iirratti hundaa’eti. Haalli akkanaa kun immoo moggaasa maqaa Daa’iimanii Oromoo isa durii irratti dhiibbaa fidee jira. Amantiin kanneen akka Pirotestaantii, Ortodoksii, Musiliimaafi k.k.f. baayyinaan aadaa warra Isiraa’eliifi kan Arabaa irraati xiyyeeffatu. Haalli namoonni quraana ykn macaafa qulqulluu keesssaa maqaa itti moggaasan moggaasa maqaa daa’immanii Oroomoo waliin kan walgatuudha. Kanaafuu,sirni moggasa maqaa kun hafaa jiraachuun isaa rakkoo waan ta'eef ani qorannoo kanaan sirni kun itti fufinsa haa qabaatuuf,dhimma kanarratti hawaasni xiyyeeffanoon gochuun sirna kana akka hin dagane gochuuun fedhii qorattuu ta’ee jira.

Gama biraatiin, aadan sirna moggaasa maqaa daa’immanii kun afaanifi gochaan dhaloota tokko irraa gara dhaloota birootti daddarbaa waan dhufeef caarran aadaafi sirni moggasa Oromoo kun dagatamuuf qabu bal’aadha. Kanarraa ka’uun aadaafi sirna moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii kana barreeffamatti jijjiirun dhaloota dhufuuf kaa’un fedhii qorattuu ta’ee jira.

Qorannoowwan mataduree xiinxala sirna moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii irraatti hojjataman hanga qorattuun iyyaafachuuf yaaltetti dhabamullee, haala moggaasa maaqaa dhuunfaa, beelladootaafi biqilootaa kallattii xiinqooqatiin qoratamee jira.

Fakkeenyaf Bashaadaan (2017:36) Xiinxala Beekumsa Oromoo Gujii Moggaasa Maqaa Dhunfaa, Namaa, Beeyladootaa, Biqilootaa Irratti Qabu jedhuun itti guutinsa digrii lammaatif hojjatee jira. Kaayyoo gooroon isaa Beekkumsa Oromoo Gujii moggaasa maqaa dhuunfaa nama, beelladootafi biqilootaa yoota’u, argannoo qorannoo kanaanis, maqaan dhuunfaa biqilootafi beelladoota irratti hundaa’un akka moggaafamu ibsa. Haa ta’u malee, qorannoon Bashaadaa kun adeemsa sirna moggaasa maqaa fi uummanni Oromoo Gujii maal irratti hundaa’ee maqaa akka moggaasu waan jedhe hin qabu. Gama biraatin, xiyyeeffannon isaa beekumsa moggaasa irratti xiinxila kan gaggeessefi xiyyeffanoon isaa nama, beeyladoota, sinbiroota kanneen irratti xiyyeeffate malee adeemsaafi duudhaa moggaasa maqaa keessa jiruufi uummanni Oromoo Gujii eessatti daa’imman isaaf maqaa moggaasaa akka ture waan jedhe hin qabu.

Qorannoon inni biraa immoo qorannoo Agyekum, K. (2006) mata duree “The sociolinguistic of Akan personal name” jedhurratti gaggeeffame yoo ta’u, Kaayyoo gooroo qorannoo kanaa akkaataa uumanni akaan maqaa moggaasn ija xiinqooqaattin yemmuu ilaaluu yoo ta’u, xiyyeeffannoon isaa haala moggaasa maqaa namaa ‘Akan’ irratti kan xiyyeeffatudha. Argannoon qorannoo kanaa haalli moggaasa maqaa saba’ Akan sadarkaa jechaatti baayinaan akka walfaakkatufi daarbee darbee sadarkaa dhamsagaattillee garaagarummaa akka qabu bira ga’ee jira. Qorannoon kun garuu adeemsa moggaasa maqaafi moggaasni maqaa eessatti akka geggeeffamu akkasumas namoota moggaasa maqaa irratti qooda qaban adda baasuu irratti kan xiyyeeffatuudha. Gama biraatin, qorannnon kun haala moggaasa irratti yommuu xiyyeeffatu, hanga ammaatti sirna moggaasa maqaa Oromoo Gujii irratti qorannoon geggeeffame hinjiru. Qorannoon hanqina kana guutuuraatti kan hojjetamedha. Qorannoon kunis sirna moggaasa maqaa daa’imanni Oromoo Gujii xiinxalee jira.

Haaluma kanaan qorannoon kun gaaffilee bu’uuraa armaan gadii deebisuuf kan adeemsifamu ta’a.

Sirni moggasa maqaa daa'imanni Oromoo Gujii eessatti gaggeefamaa?

Raawwiileen aadaa sirna moggasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii keessatti raawwataman maal fa’i?

Sirna moggasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii keessaatti eenyu fa’itu qooda fudhataa?

Uummanni Oromoo Gujii duudhaa maalii irratti hundaa’un maqaa daa’immannii moggaasa?

1.3. Kaayyoo Qorannichaa

Kaayyoon gooroofi gooree qorannoo kanaa haala asiin gadiitiin dhiyaataniru

1.3.1. Kaayyoo Gooroo Qorannichaa

Kaayyoon gooroo qorannoo kanaas sirna moggaasa maqaa daa’iman Oromoo Gujii xiinxaluudha.

1.3.2 Kaayyoo Gooree Qorannichaa

Kaayyoon gooree qorannichaa isaan kanaan gaditti dhihaatanidha:

1. Sirni moggaasa maqaa daa'imman Oromoo Gujii eessattia akka geggeeffamu adda baasuu.

2. Raawwii sirna aadaa moggasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii keessatti raawwataman adda baasuu.

3. Gahee hirmaatton aadaa moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii keessatti qaban adda ibsu

4. Duudhaa uummanni Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa daa’immannii moggaasu ibsuu.

1.4. Barbaachisummaa Qorannichaa

Qorannoon kun Sira moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii Lixaa Aanaa Dugdaa Daawwaafi Aanaa Bulee Horaa irratti xiyyeeffachuun kan geggeeffame yemmu ta’u, firiin qorannoo kana irraa argama jedhamee abdatamus, sirni moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii eessatti akka raawwatamu, moggaasa maqaa daa’immanii irratti namoota qooda fudhatan, haalli raawwii moggaasa maqaa daa’immanii maal akka fakkaatufi haalaa raawwii isaa wal-duraa duuban kan xiinxalameedha. Gama biraatin haalafi ilaacha uummannii Oromoo Gujii daa’imman isaanitiif maqaa itti moggaasan xiinxaluun kaa’amee jira. Qorannoon kun faayidaalee armaan gadii kenna jedhameetu abdatama.

Gabaasni qorannoo kanaa yemmuu xummuramu, waajjira aadafi turizimii Godina Gujii Lixaatti galii waan ta’uuf namoonni naannoo sana jiraatan dubbisuun irraa fayyadamuu danda’u.

Gabaasni qorannichaa mana dubbisa Yuunivarsiitii Amboo, akkasumas interneetii irraatti waan gadhiifamuuf, namoonnii naannoo Yuniversiitii Ambootti argamaniifi caarraa uwwisa interneetii argatan dubbisuun irraa fayyadamuu danda’u.

Namoota aadaa moggaasa maqaarratti qorannoo gadi fageenya qabu geggeessuu barbaadaniif ka’umsa ta’uu danda’a.

Akkaataa sirna moggasa maqaa daa’iman Oromoo Gujii itti rawwatu ilaalchisee namoonni hubannaa hin qabne akka hubatan taasisa.

Dabalataanis, qaamooleen, kanaan walqabatee qorannoo hojjechuu barbadan akka madda ragatti itti akka fayyadamaniif, wajjiira Aadaa fi Turizimii Oromiyaa, Godina Gujii akka madda ragattii fayyaduuf ragaa ta’a.

Walumaa galatii qorannoon kun uummanni Oromoo akkaataa daa’imman isaatif maqaa itti moggaasu aadaa kan mataa isaa akka qabuufi hawaasni Oromoo Gujiis akkaataa daa’immaniif maqaa itti moggaasu, adeemsa raawwii sirnoota moggaasa maqaafi namoota qooda fudhatan xiinxalee waan kaa’ef faayidaa ykn beekkumsa tokko olbaasun xiinxalee jira.

1.5. Daangaa Qorannichaa

Kaayyoo qorannoo tokkoo bakkaan ga’uuf qorannoo tokko daangessuun barbaachisaadha. Qorannoonis bakka, qabiyyee, yeroo kkf. dhaan daangeffama. Haaluma kanaan qorannoon kunis bakkaan Godinalee Gujiirratti qabiyyeen ammo sirna moggaasa maqaa daa’immannii irratti daangeffamee jira. Walumaagalatti qorannoon kun sirna moggaasa maqaa Oromoo Gujii Lixaa xiinxaluu ta’a.

1.6. Hanqina Qorannichaa

Qorannoon kun sirna moggaasa maqaa daa’immanii Godina Gujii Lixaa xiinxaluurratti kan xiyyeefatuudha. Ka’uumsiifi akkaataan moggaasa maqaa akkamitti akka raawwachaa tureefi maal akka fakkaatu ifatti baasuun amantaa qorataati. Kunis aadaa hawaasa Oromoo moggaasa maqaarratti qabu dhaloota haaraaf ceesisuuf faayidaa guddaa qaba.

Qorannoo kana adeemsisuu keessatti hanqinoonni garaa garaa qorattuu kan muudatan yemmuu ta’u, hanqinoota muudatan kana tooftaalee adda addaatti gargarramee keessa darbuun kaayyoo Qorannoon adeemsifameef galmaan gahee jira. Hanqinoota qorattuu muudatan keessaa muraasni, hanqina ragoolee barreeffamaa, keessattuu dhimma fookloriitin wal-qabatan ilaalchisee kitaaboleen Afaan oromootin barreeffaman muraasa ta’uu, akka gaaritti argachuu dhabamuu intarneetii, Dhibee covide (19) haalan namoota odeeffannoo irraa funaanaman waliin wal-arguu dhabuu, akkasumas, fedhii guutuu dhabuu odeef kennitootaa, haala soda nageenyaa irraan kan kan’e akka barbaadametti socho’uu dhabuu. Akkasumas akka barbaadametti gorsaa faana wal-qunnamuu dhabuu, qorattuu muudatanii jiru. Haata’u malee, hanqina yeroo na muudatan, karoora yeroon hoogganamuun, maallaqa xiqqaa argametti seeran gargaaramuun, dhibee Koronaatifis ofeeggannoo barbaachisu gochuun odeeffannoo walitti funaanun xiinxalamee jira.

1.7. Ibsa Naannoo Qorannichaa

Waraqaan Qorannoo Kanaa kan adeemsifame naannoo Oromiyaa Godina Gujii Lixaatti. Akkaataaa ragaan waajjira Godina Gujii Lixaa waraqaa hin maxxanfamin bara (2010:3) irratti odeeffannoo waa’ee godinichaa ibseen, Godinii Gujii Lixaa godinaalee Oromiyaa keessaa tokko ta’uu ibsuun hala walii gala Godinichaa yoo taatuu haalli waligala Godinichaa akka armaan gadiitti ibsee jira.

Tesso lafaa (Location):- Godinni Gujii Lixaa magaalaa guuddittii Finfinnee irraa fageenya km 460 (Magaalaan Bulee Horaa) gara Kibba naannoo Oromiyaa fi biyyattiiti kan argamu yammuu ta’u ,

Haalli dangeeffamiin ishee; Gara bahaatiin ; Godina Gujiitiin Gara kaabaatiin mootummaa naannoo Ummattoota kibbaatiin(zoonii Gedee’oo fi sidaamaa) Dhiyaan Godiina Addaa uummaattoota saganiin (Aanaa Burjii Waliin)Gara kibbaatiin Godiinaa Booranaatiin kan daangeffamuu dha.

Teessoon lafaa Latitude 4026’ irraa hanga 6032’N & longitude 38043’ irraa hanga 400 46’E itti fufun hanga 30 ykn- kms kaabaa gara Kibbattii fi 40 ykn--kms bahaa garaa dhihaa tti kan duraa duubaan argamtu yoo ta’u Aanoota 9 fi magaalaa kantiiban bulu 2 kan of jalatti bulchu yammuu ta’u gandoota 197 ta’an ni qaba.kanaa keessaa gandooti 173 kan baadiyyaa yaammuu ta’an gandoonni 24 kan magaalaa ta’an kan qabduu dha.

1.7.1.Bali’nna fi Fayyadama Lafa godinichaa -

Balinni lafaa godinichaa heektaara1,208,155 tti shallagama, yoo ta’u

Baayyinii Jiraatoonii lafa kiloomeetra squweerii tokkoo irra jiraatu nama 8ttii.

Lafti qonnaaf ooluu danda’u he- 441,104

lafti dheedumsaa hek. 317,809

Lafti bosonaan uwwifame hek. 110,515

Lafa mukaa fi miciree,lafa bishaan,lafa ijaarsa magaala fi lafti dhagaa fi k.k.f hek. 338,727

Olka’insi lafa Godinichaa sarara Galaanaa irraa Meetira 1200 hanga 2700 kan ta’udha.

1.7.2. Haala qilleensaa:-

Halli qilleensa godinichaa tropical /kola 37.8%, Woina Dega % 54.2 fi Dega agro climatic 8% kan of keessaa qabu yammuu ta’u irraa caalan gammoojjummaan kan ibsamu yoo ta’uu Olka’insa lafaa 1200 - 2700 metre qarqaraa galaamaa irraa kan oli ka’uu ta’ee woggatti Rooba mm 300-3300 kan argatuu yoo ta’uu Oo’inni ammoo ( T0) 150c -370c ni ta’a

1.7. 3 Haala Hawaas-Dinagdee Godina Gujii Lixaa

Baay’ina Uummataa Godinichaa: Bu’uura laakkofsa Manaa fi Uummata Hagayya 1, bara 1999 (2007) irraa ka’uun tilmaamamni baayina Uummataa yeroo ammaa kanatti (bara 2007) baay’inni uummata Godina keenyaa kan baadiyyaa 1,318,824 tti yoo tilmaamamu kan magaalaa immoo 105,443 waliigalatti 1,424,267 Uummataa godiinichaa keessaa haarkii caalan Uummata Oromoo Gujjiitii fi sabaa fi sablammootni adda addaa baayinaan ni jiraatu.Akkasumasii magaalota aanaa fi magaalaa xixiqoo keessatti sabaa fi sabblamoonii adda adda hojii daldaalaafi hojii mootumaa hojachaatan ni jiru. Jiruun ummataa harkaa caalaan qonnaa irraattii kan hundaa’ee ta’e harkii xiqaan isaa ammoo horsiisaa horii irraattii kan hundaa’ee dha. akkasumas kan lachuu wali biraa kan gageessuu fi kan daldaluus ni jiru.

Baayini uummata Godina Gujii Lixaa akka ragaa giddugaleessa staatistiksii Bara 2007 shalagametti, Dhiira 691,118 (%48.51), Dhalaa 733,149 (% 51.49) Waliigala 1,424,267 yoomu ta’u baayina uummata kana keessaa 320,217 (dhi;157,487 fi du 162,730) kan tahan Aanaalee gammoojjii kessaattii argamu.

Population size of western Guji Zone

1.7.4. Dinagdee Godina Gujii Lixaan;

Haala jiruufi jireenyii uummaataa godiinaa keenyaa bakkaa lamattii qoodaamee kan ilaallaamuu yoo ta’u innii duraa isa qonnaa irraattii hundaa’ee argamuudhaa. akkaataa ragaan addaa addaa ibsuuttii ummaataa godinichaa keessaa %75 ol kan ta’u jiruun isaa hojii qonnaa irraattii kan hundaa’ee yoo ta’u keessuumaattuu aanaaleen jraanuu keessaa aanaa 6 keessaattii oomishiin bunaa,Garbuu,Qamaadii, Baaqiilaa,Qooccoo fi kkf baldhinnaan ni oomishaamaa.Godiinichii irra caalaattii oomisha bunaan kan beekamutu yoo ta’u h waggaattii gabaa gidduu galeessatiif oomishiin bunaa kuntaala 38,687.793 ni dhiyeessitii, gama biraatiin aanaalee jiranuu keessaa aanaan sadii gammoojjaa yoo tahan uummatnii aanaalee kanaa jiruu isaan horsii horii irraattii kan hundaa’ee dha. Akkatumaa kanaan walumaa galaattii Godiinicha keessaa qabeenyii Beeyladaa; Loonii 1,190,799,Gaala 73,603, Hoolaa 220,218, Re’ee 440,619,Harree59,016 ,farda263,Gaangee 3,848 fi lukkuun 499,646 akka argamuu ni tilmaamaama .

1.7.5 Lakkoofsa Uummataa

Umriin	Baayina ummataa
Dhi	Dub	Ida
Umrii 1 gad (3.22%)	22,253	23,607	45,860
Umrii 2 gad(5.7%)	39,393	41,789	81,182
Umrii 5 gad(16.43%)	113,550	120,456	234,006
5-15(47.7%)	329,663	349,712	679,375
15-49(22.13%)	152,944	162,245	315,189
49 ol (4.82%)	33,311	35,337	68,648
Idaa’amaa	691,118	733,149	1,424,267

1.7.6 Sirna Bulchiinsa Gadaa

Uummanni Oromoo Sirna bulchiinsaa kan rakkoolee gama siyaasaa, hawaasummaafi diinagdee isa qunname ittiin hiikkachaa tureefi ammas ittiin hiikkachaa jiru Sirna dimokiraatawaa ta‟e Sirna Gadaa jedhamu qaba. Gosoota Oromoo keessaa gosti Oromoo Gujii isa tokko yoo ta‟u, Sirna bulchiinsa Gadaatiin woggoottan 600 ol wal bulchaa kan turaniidha.

Barruu Baallii 74ffaa Waajjira Aadaafi Turiizimii Godina Gujii lixaa, (Guraandhal, 2008:13).

Akka Barruu kanaatti Sirni bulchiinsa Gadaa Gujii kun akkuma Oromoo kamiituu woggaa saddeet, saddeetiin aangoo wal harkaa fuudhuudhaan uummata kan ittiin bulchan “Luba” shan kan qabuudha. Luboonni shanan kunniinis walduraa duubaan: Muudana, Halchiisa, Dhallana, Harmuufaafi Roobalee Kan jedhamanii beekkaman yoo ta‟u, baallii yookiin aangoo dabaree dabareedhaan wal harkaa fuudhuun wal bulchu. Kana jechuun marsaa baallii keessa darban qabu jechuudha.

Marsaa Baallii jechuun lubni tokko baallii yookiin aangoo fuudhee woggoota saddeet uummata bulchee erga baalliin irraa baatee yookiin aangoo Luba biraatti kenneen booda aangootti deebi‟ee uummata bulchuudhaaf woggoota afurtama kan fudhatu jechuudha.

Sirni bulchiinsa Gadaa Gujii hanga karaa guutuu ta‟een waan hunda guuttatee uummata bulchuu eegalee Gadaan Muudanaa, Halchiinsaafi, Dhallanni marsaa 15ffaa isaanii kan xumuran yoo ta‟u, Harmuufni ammoo yeroo 15ffaaf baallii fudhatee uummata bulchuu irra kan jiru dha. Roobaleen ammo marsaa 14ffaa xumuree woggoottan saddeet booda bara (2016) marsaa 15ffaaf baallii fudhata. Barruu Baallii 74ffaa Waajjira Aadaafi Turiizimii Godina Gujii Lixaa, (Guraandha, 2008:15).

Sirna bulchiinsa Gadaa keessatti namni guyyaa dhalate irraa eegalee gulantaalee keessa darbu qaba.Gulantaalee kanniin keessatti namni akkuma umriin isaa dabalaa, yaadaan bilchaataa deemuufi itti gaafatamummaan siyaasaa, diinagdeefi hawaasummaa keessatti qabu dabalaa deemuun sirna bulchiinsa Gadaa keessatti gulantaa tokko irraa gara gulantaa itti aanutti ce‟aa deeman.

Tokkoo tokkoo gulantaalee keessatti sirnootni yookiin jilti raawwatamuufi namni akka ga‟oomee itti gaafatamummaa sadarkaa sadarkaan qabu bahuu danda‟u leenjiin kennamu kan jiru ta‟uudha. Gulantaaleen sirna gadaa kunniin kan namni sadarkaa sadarkaan keessa qaxxaamuru gara gulantaalee kudhanii sadi yoo ta‟u, haala namni tokko itti gaafatamummaa siyaasa, diinagdeefi hawaasummaa keessatti bahuu danda‟uufi hindandeenyeetiin sadarkaalee gurguddoo afuritti qoodamu. Isaanis: sadarkaa ijoolummaa, sadarkaa Ga‟eessummaa, sadarkaa maanguddummaafi sadarkaa jaarsummaati. Barruulee Baallii 74ffaa Waajjira Aadaafi Turiizimii Godina Gujii Lixaa ,(Guraandhala, 2008:20).

1.7.7. Sirna Fuudhaafi Heerumaa

Uummanni tokko karaalee ittiin duudhaa hawaasaa dhalootatti dabarsuufi firooma uumu keessaa inni tokko gaa‟ela. Oromoon Gujii Lixaas akkuma Oromoo biroo karaa fuudhaafi heerumaatiin wal horaa sanyiin isaa osoo gargar hincitin lafa irratti babal‟achaa akka deemu ittiin taasisaa kan tureefi ammas taasisaa kan jiru aadaa fuudhaafi heerumaa kan mataa isaa ta‟e niqaba. Fuudhaafi heerumni aadaa sabichaatiin ala raawwatamu fuudhaafi heeruma eebbaafi hortee, quufaafi badhaadhina hinqabnefi kan waqni hinjaalanne ta‟ee fudhatama. Kanaaf fuudhaafi heeruma Gujii keessatti namni fira yookiin gosa tokko ta‟e wal hin fuudhu. Fakkeenyaaf Insaalleen Insaallee hinfuudhu, Hirqaartuun Hirqaartuu hinfuudhu jechuudha. Kan firooma dhiigaa waliif qabus wal hinfuudhu.

Jamjamfi Dhaddacha (2011) akkaataa sirna baalliitiin namni gogeessa waliif hinta’in wal hinfuudhu. Aadaa kana cabsee namni wal fuudhee yookiin wal qunnamtii saalaa raawwate qabatamaan rakkoon akka irra ga’u Rakkoolee niqunnama jedhamanii maanguddootaan ka’an keessaa muraasni: rakkoo finni yookiin daa’imni uummatan uddaa’uu yookiin guddachuu dhabuu, dhukkuba qaama saalaatiin qabamuufi qaamni saalaa madaa’uu akka danda’u lafa kaa’u. Dabalataanis, sirna fuudhaafi heeruma Oromoo Gujii ilaalchisee gosa ja’atti qoodanii ilaalu. Isaanis: kadhaa, hawwadii, addibaana, buttaa, dhaalaafi bakka buusa yookiin itti hafa jedhamu.

Akka yaada kanaatti sirni fuudhaafi heeruma Gujii Lixaa kun kan hawaasichaafi warra walfuudhuun fudhatama qabaniifi fudhatama hin qabne ta’uu akka danda’an irraa hubanna. Fakkeenyaaf kadhaa, hawwadiifi addibaanni sirna fuudhaafi heeruma fudhatama qabu yoo ta’u, dhaala, ittihafniifi buttaan ammoo barsiifata duubatti hafaa karaa guutuu ta’een fudhatama hinqabneakka ta‟e nu hubachiisan.

Dhimmuma kana irratti kitaabni barataa kutaa 12ffaa (2005:50-52) gosoota fuudhaafi heeruma Oromoo Gujii bakka 4tti qoodee jira. Isaaniis: kadhaa, hawwadii, addibaanaafi butiidha. Isaan kanniin keessaa akkuma gubbaatti ibsametti butiin barsiifata duubatti hafaafi hin deeggaramne ta‟uu lafa kaa‟ee jira.

1.7.8 Sadarkaalee Sochii Ji’aa

Jalqabbii ji’aa guyyaa 1ffaa - baatii lu’oo jedhama.

Guyyaa 2ffaa - 12ffaa - baatii jedhama.

Guyyaa 13ffaa - qoti baha ji’aa jedhama.

Guyyaa 14ffaa - qoncoora jedhama.

Guyyaa 15ffaa - goobana jedhama.

Guyyaa 16ffaa - durrisii/ guyyaa tokkeessoo dukkanaa jedhama/.

Guyyaa 17ffaa- 29ffaa - dukkana jedhama.

Guyyaa 30ffaa - gadi – dabara jedhama. Madda:

Barruu Baallii 74ffaa Waajjira Aadaafi Turiizimii Godina Gujii Lixaa guraandhala 2008.

BOQONNAA LAMA: SAKATTA’A BARRUUWWANNII

Boqonnaa kana jalattii barreeffamoonni garaa garaa dhimma qorannoo kanaan walittii dhufeenya qaban, sakatta’amuun dhiyaatanii jiru. Haaluma kanaan, yaada rimee fooklorii, Faayidaa fookilorii Goorowwan fookloriifi yaadiddamoota qorannoon kun irratti bu’uureffatamee adeemsifamee dhiyaatanii jiru

2.1. Maalummaa Fookilorii

Yaada rimeen fooklorii dhimma bal’aa of keessaa qaba. Waan hawaasni jiruufi jireenya isaa geggeessuu keessatti dhimma itti bahu hunda, beekumsa ganamaa (indigeneous knowledge) gargaaramee kalaquun gamtaatin itti gargaaramu mara ilaallata. Haaluma kanaan maalummaa fooklorii ilaalchisee hayyoonni adda addaa hiika garaagaraa kennanii jiru. Hayyuun Dundes (1965:1) maalummaa fooklorii haala armaan gadiitin ibsee jira:

… The term folk can referse to any group of people what so ever who share at least one common factor. It could be acommon occupation, language, or religion … but what is important is that agroup of formed for whatever reason will have same traditions which it calls its own.

Yaada armaan olii kana irraa hubachuun akka danda’amutti jechi ‘Folk’	jedhu, garee saba tokkoo yeroo ta’uu, jechi ‘Lore’ jedhu immoo, wantoota isaan waliin qooddatan bakka bu’a. Dhimoonni isaan waliin qooddatan immoo, ogummaa wal-fakkaatu, amantii, afaanifi.k.k.f yemmuu ta’u, sababa kamiinuu yaa uummamuu duudhaa waliin qaban kan ittiin beekkaman akka ta’e kan ibsuudha.

2. 1.1. Yaadarimee Fookilorii

Fookilooriin beekumsa ummanni yookiin hawaasni waliin jiraachuuf bakka jiruttii waan waliin qooddatu qabu tokko jiruuf jireenya isaa mo'achuudhaaf, to'achuuf yookiin fala itti barbaaduudhaaf waan adda addaa kalaquu dhaaf bekkumsaafi falasamasatti fayyadamee keessoo isaa karaa sochii qamaa meeshaa aadaafi afoola ittin waliif dabarsu yookiin hawaasa biroof karaa ittin of beeksiisuuf fayyadamu akka ta'e Filee (2016:30) ni ibsa. Bu'ura kanaan fookiloorin calaqee eenyumaa, beekumsa, falaasama, qorominaafi jiruufi jireeenya hawaasaa tokkooti. Kanaaf waantoonni hawaasni tokko eenyummaa isaa, beekumsa, falaasama, qorominaafi jiruuf jireenya hawaasa tokkoti. Kanaaf waantonni hawaasni irra deddebi'un kallatti garaagaraan aadaa isaa ibsatu kun qabeenya hawaasa sanaaati. Kun immoo qabeenya hawaasni waliin jiraatu tokko walitti qabuufi waliin qooddatu jiruuf jireenya gamtaa ittin gaggeeffatu cimsatu waan ta'eef hawaasichaa irra adda bahee kan hin ilaalamneefi inni tokko isa kaan malee kan ibsamuun kan rakkisu ta'uu Melakne (2006:8) Filee (2016:30-31) ni addeessu.

Fooklooriin ilmi namaa naannoo isaafi addunyaa akkaataa ittiin ilaaluufi ilaalcha isaa kanas kan ittiin ibsu jecha, afuura, qabeenya akkasumas eenyummaa isaa kan mul‟isaniifi dhalootaa dhalootatti kan daddabarsaa dhufe muuxannoo bara jireenyaa isaa kan ittiin addeessu yaadarimee bal'aa ta'edha. Yaada kana Salamoon (2007:11) yoo ibsu, ‘‘Fook ummata, hawaasa, garee yookiin kutaa jechuu yoo ta'u, looriin immoo, ummatni waliin ta'uun beekumsa, aartii, ogummaawwan ragaalee kan waliin itti fayyadamaniifi boca beekumsa ummataa kun ittiin dhihaatu kan ibsudha." Jechuun addeessaa. Yaada kana irraa kan hubannu fookilooriin ilmi namaa lubbuun akka jiraatuuf dhimma barbaachisaa ta’uu isaati. Yaada kana bifa deeggaruun Salamoon (2007:12) Wiliyeem Wilson 1988:158) wabeeffachuun yoo ibsu, ‘‘Fooklooriin dhimmaa ilmi namaa lubbuun jiraachuuf barbaachisaa yoo ta'u, qo'annoon fookloorii immoo bu'uura namummaa keenyaa beekuuf kan kan tattaafatuudha.’’ jedha. Yaada kana irraa kan hubannu, fookiloriin hagam ilma namaa waliin walitti hidhata guddaa akka qabuufi jiruufi jireenya ilma namaa keessatti faayidaan fokilorii olaanaa ta’uu isaati.

2.1.2. Faayidaa Fookiloorii

Fooklooriin jiruufi jireenya ilma namaa guyyuu guyyuu keessatti faayidaa hinsafaramne qaba. Kanas hayyootni ogbarruu garagaraa haala garagaraatiin ibsanii jirun. Misgaanuun, (2011:12) faayidaa fookloorii yommuu ibsu, “Fooklooriin dhaloota darbeefi kan ammaatiif riqicha ta’ee wal quunnamsiisa. Kana jechuun hambaalee bara durii turaniifi amma jiran dhaloota har’atti agarsiisuun maalummaa uummatichaa walitti fida.” jedha. Akka yaada kanarraa hubatamutti fooklooriin karaa ogafaanii kan ittiin wal barsiisan, safuufi duudhaa ittiin tikfatan, eenymmaa isaanii ittiin ibsatan, beekumsa ittiin gabbifatan, ittiin bashannansiisaniifi bashannanan akka ta’edha. Gama biraatin fookiloriin dhaloota duriifi dhaloota ammaa riqicha ta’ee akka walqunnamissiisu kan agarsiisudha kun immoo, beekumsa hawaasa durii kan har’aatif akka darbu gochuu keessatti faayidaan fookilorii olaanaa ta’uu isaa kan agarsiisu ta’uu isaati.

Ammas faayiduma fookloorii ilaalchisanii hayyoonni Simsfi Stephens, (2005:174) yoo ibsan,‘‘one function of folklore is education particularly, but not exclusively,in non literate societis we recognize some folklore can have an informal teaching function in that it describes attitudes held in a society,”jedhu. Yaada hayyoota kanneeniirraa wanti hubatamu, fookloorii haala hinsaganteeffamneen hawaasa barnoota ammayyaa hin qabne barsiisuu keessatti gahee olaanaa akka qabuufi yaada sammuu hawaasaa keessa jiru baasee kan ibsudha. Gama biraatin Simsfi Stephens, (2005:178) irratti, fookiloriin aadaafi duudhaa dhaloota tokko irraa gara dhaloota itti aanutti ceesisuu keessatti faayidaa isaa yemmuu ibsan ‘‘Folklore is an important mechanism for maintaining the stability of culture and custome” jedhu. Akka hayyoota kanneeniitti fooklooriin aadaa hawaasa tokkoo osoo hin boora’in akka turuufi dhalootatti ce’u taasisuu keessatti faayidaa guddaa qabaachuu ibsa.

2.1.3. Gosoota Fookiloorii

Fookiloriin qabiyyee isaatin dhimmoota bal’aa waan of-keessaa qabuuf dhimmi xiyyeeffannoo qorannoo ofii beekun barbaachisaadha. Goorowwan fookiloorii haayyuuwwan fookilooriitin akkaataa dame qo’annoo isaanii irratti hundaa’un garee adda addaatti qooduuf yaalaniiru. Isaan keessaa hayyuu Okpeho, (1992), gosoonni fookiloorii raagowwwan, afwalaloofi kanneen unkaa gaggabaaboo qaban jedhee qooda. Itti dabaluun hayyuun Coyle, (1993:978), immoo yommuu kaa’u, “Folk literature divide in to four large generic areas: Folk narratives, folk poetry, songs and folk drama” jechuun iddoo afuritti akka qoodamuufi isaanis, seeneffama fookilorii, af-walaloo, sirbaafi diraamaa jechuun qoodee jira. Qoodinsa fookilorii ilaalchisee hayyuun biroo Dorson, (1972), jedhamu fookilooriin dameewwan gurguddaa afuritti akka qoodamu ibsee jira. Isaanis Afoola, Meeshaalee aadaa, duudhaa hawaasaafi aartii hawaasaati.

Walumaagalatti fookiloorin adeemsa jiruuf jireenya dhala namaa keessatti sirnoota garagaraa irratti raawwataman hundi fookiloorin walqabatanii bifaafi amala isaan qabaniifi waan isaan oolaniif irratti hundaa‟un iddoo afuritti qoodamuu isaa hubanna.

2.1.3.1 Afoola

Afoolli qabeenya hawaasaa kan yeroo dheeraaf fookiloorii keessatti qoratamaa tureedha. Afoolli karaa himamsa afaanitiin aadaa, seenaa, duudhaafi barsiifata hawaasaa dhaloota tokko irraa gara dhaloota birootti kan dabarsuudha. Akkasumas afoolli afaanii dhaloota irraa gara dhalootatti darbaa kan tureefi ammas darbaa kan jiru ta’uu isaa hayyoonni gara garaa ibsaaniiru. Yaada kana bifa deeggaruun Finnegan (1970) Ogafaan duudhaa hawaasaa afaanin dhalootaa dhalootatti akka dabarsuufi baroota dheeraf, sammuu namootaa keessa kan himamuu ta’uu isaa ibsitee jirti. Gama biraatin Melakneh, (2006:13) “Litrature refers to verbal heritage if making transmited from generation to generation by word of mouth.” jedha. Akka yaada haayyuu kanaatti afoolli bifa himteen dhaloota irraa gara dhalootatti darbaa dhufuufi ammas darbaa kan jiru ta’uu isaa agarsiisa.

Akka hayyuu Okpeho, (1999) ibsutti afoolli kan afaaniin dhaloota irraa dhalootatti darbu ta’ee bifoota garagaraa qabaachuu isaa karaa garagraatin lafa kaa’a. Hayyuun kun qoqqoodinsa afoolaa karaa sadiin yoo ibsu; raagowwan, afwalaloofi hunkawwan gaggabaaboo jedhee lafa kaa’a. Weeddun akka hayyoonni adda addaa jedhanitti gosa afoolaa yeroo dheeraf kan hawaasa keessa jiraachaa jiru ta’ee duudhaa hawaasaa karaa dhaga’uufi dalaguun dhaloota irraa dhalootatti dabarsuuf kan gargaarudha.

Akka hayuu Elliot, (1986:153) kaa’utti, “Song is short metrical composition intended for singing” jechuun sirbi ykn weeddun karaa gabaabaa ta’een keessa naamaa ibsuu irratti humna guddaa qaba jechuun ibsa. Akka yaada hayyoota kanaatti weeddun hunkaa gaggabaaboo kan duudhaafi adeemsa sirna duudhaa hawaasaa bareechuu keessatti bifa sirbaafi gorsa adda addaa dabalachuun yoomessa adda addaa keessatti raawwatu ta’uu isaati.

Walumaagalatti afoolli sirna adda addaa bareechuu keessattis ta’ee iddoo gara garaatti gaddaafi gammachuu hawaasa afaan tokkofi aadaa tokko qabu biratti sirna ittiin bareechachuuf gargaara. Sirnoota afoolli bareechu keessas sirna fuudhaafi heerumaa, sirna jaarsummaa daboo keessatti du‟a keessatti bifoota waan sanaaf dhaabbatan kan hawaasichi qooddatan keessatti sirna sana bareechuuf gargaara.

2.1.3.2. Meeshaalee Aadaa

Meeshaalee aadaa kan jennu kan hawaasni aadaa tokkoofi afaan tokko dubbatu waliin itti gargaaramuudha. Meeshaalen kun sirnoota adda addaa bareechuu keessatti gahee guddaa kan taphataniidha. Meeshaalee aadaa kunis hawaasa afaan fi aadaa tokko qaban birattii akkaataa fi haala itti fayyadama isaanii irratti hundaa’un safuufi duudhaa kan ibsaniidha. Kanaaf meeshan kun sirna duudhaa keessati waan bakka bu‟uufi safeeffannaa qaba.

Akka hayyuu Glasse Henery, (1999) ibsetti, “Material culture is culture made material; it is inner with at work in the wold. Bigning necessary with things but not ending wioth them.’’ jedha. Akka yaada hayyuu kanaatti meeshaaleen aadaa kun kan wantoota garagaraa irraa hojjetamee aadaa ibsuu danda’u kan hawaasni waan hojjeteef sanaa malee kan biraatii bakka hinbuusne ta’uu isaa ibsa. Kunis safeeffannaafi meeshaaleen aadaa kun bakka bu’aa qabaachuu kan qabu jechuudha. Meeshaalen aadaa kun kan ijaan mul’atanifi kan hafuuraa jedhamanii ni qoodamu. Meeshaalen aadaa kan ijaan mul’atan kun bakka bu’ama waan qabaniif hiika aadaa sanaa kennuurratti hanqina tokko illee hin qaban.

Walumaa galatti meeshaalen aadaa kun duudhaa hawaasaa biratti kan sirnoota adda addaa ittiin bareechaniidha. Meeshaalewwan kunis meeshaalee manaa kan hawaasni nyaata adda addaa itti nyaatan kan bareedinaaf keewwatan ta’uu danda'a. Karaa biraa immoo meeshaalee afoolaa adda addaa ittiin bareechan kan akka dibbee, ma seenqoo, kiraarafi meeshaalee afoola ittiin taphachuuf gargaaran ofkeessa qaba. Itti dabalees meeshaalee aadaa uffataa kan jirbii irraa tolfaman kan aadaan ittiin calaqqisii famu, kan safuun aadaa ittiin ittiin kabajamu ta‟uu danda‟a. Meeshaaleen aadaa kan jedhaman akkaataa itti mana ijaaran illee ni ibsa. Akkaatan mana itti ijaaran kun haalluu akkamiitu dibamakan jedhu ofkeessatti qaba.

2.1.3.3. Aartii Sochii Qaamaa

Aartin sochii qaamaa duudhaafi ogummaawwan afoola humna dhageettii keessa namaa jechoota hawwataa ta’een kan yaadotaa fi ergaa ijoo ta’an dubbii afaaniifi sochii qaaman dhalootaaf ittiin dabarsaniiidha. Duudhaaan aartii qaba. Aartiin immoo duudhaa ibsa. Kanaaf aadaa hawaasa tokkoo keessaatti aartiifi duudhan adda bahanii jiraachuu hindanda‟an.

Aartii duudhaa kun waan raawwatu,kan ijaan mul‟atu ni hammata. Wanti ijaan mula‟atuufi hinmul‟anne kun kan haala ta‟iinsa waan tokkoo keessatti raawwii isaarratti hundoofnee kuni kana jennee adda baasuu dandeenyudha. Aartii keessatti wanti ijaan mul’atu (vissual) kan ta’e kun sochiin walqabata. Sochiin aartii immoo akkaataa walirraa fageenya hawaasa afaan tokko dubbataniifi aadaa tokko keessa jiraatan garaagara ta’uu danda’a. Akkaataa aartii sanaatti sochii qaama dabalachuun bareedina duudhaa sanaatif gumaachuu irratti xiyyeeffata jechuudha.

Akkaataa aartiin duudhaa kun itti raawwatamu keessa; waljala darbuun, bifa geengoo uumuun, sarara uumuun sochii qaamaatiin deeggaruu wajjin walqabata. Sochiin kunis immoo umurii irratti hundaa‟ee kan raawwatuufi akkaataa fi gosoota afoolaa irratti hundaa’ee kan ijoollen weedistuufi namni buleessi weedisu akkaataa bilchina sammuu irratti hundaa‟ee garaagara ta’a jechuudha.

Aartii duudhaa keessatti weedduun ykn sirboonni dhiyaatan akkaataafi gosoota sirbaa waan sanaaf dhiyaatan qaba. Afoolli sirna fuudhaafi heerumaa keessattis haata‟u sirna tokko ibsuuf iyyuu qoqqoodinsa adda addaatu keessatti argama. Kana jechuun sirbis ta‟ee afoolli biroon sirna sana bareechuu keessatti gahee qaban yoomessa mataa isaanii qabu jechuudha. (Van Gennep, 1960). Akkuma fakkiiwwan halluu makoodhan faayamee waan tokko dibamee waan dibameef sanaaf miidhaginas ta‟ee hiikaa namni waan sana dibe itti moggasu, afoolli immoo jechaafi gochaan deeggaramee mul’ata. Afoolli waan nama keessa jiru bifa sagaleefi gochaatin baasanii mul‟isuu wajjin yoo walqabatu, yoomessa keessatti bifa jireenya hawaasa aadaa tokko qabanii osoo irraa hinhir’isin bareechee dhalootaa dhalootatti dabar2sa. (Zarihuun, 1996).

2.1.3.4. Duudhaa Hawaasaa

Duudhan hawaasaa garee hawaasa aadaa tokko qabu biratti waan irra deddeebi’ee raawwatu kan hawaasni amaleeffatte wajjiin walqabata. . Yaada kana bifa deeggaruun Dorson, (1972:2) duudhan hawaasaa gocha ykn ogummaa nama dhuunfaa irratti kan xiyyeeffatu osoo hin taane, hariiroo walitti dhufeenya garee irratti akka xiyyeeffatu ibsee jira. Duudhaan irra deddeebi’ee raawwatu kun hawaasa sanaaf faayidaa kan kennu yoo ta’eedha. Duudhaan hawaasaa kun sirna qabeessa. Akkaataafi haala ittiin geggeeffamu ni qaba. Kana jechuun hooda safuufi akkaataa hurrubummaa duudhaa sana keessattii raawwatu murteessaa ta’uu isaati. Karaa biraatin duudhan waan hawaasni naannoo tokko jiraatu lagatus of keessaa qabaachuu danda’u hayyoonni haala armaan gadiin ibsanii jiru.

According to Van Gennep these kind of aritual returns have three stages: sepration, transition and reincorporation when aperson who has gone through aritual returns to society with anew status. Rites of passage are practiced in all culture, but the events celebrated vary from culture to culture. (Sims and Stephens, 2005:111)

Akka hayyoonni kun ibsanitti, hawaasni kamiyyuu duudhaa akka qabuufi dudhaa isaa kana keessatti akkaataafi haala itti fayyadamu irratti hundaa’un garaagara ta’uu isaa xuqeera. Kana malees duudha hawaasaa gamtaan wanta raawwatamu ta’ee adeemsa sadan kana keessa darbuu isaa haalan ifa baaseera. Sadarkaawwan adeemsa raawwii duudhaa hawaasaa keessaa haalli hawaasni tokko duudhaa isaa itti raawwatu iddoodhaa iddootti gargar ta’uu isaa lafa kaa’a. Adeemsi duudhaa kanaa bifa afuuraattiin haala hawaasa sana ibsuu danda‟uun dhaloota irraa dhalootatti darbuu isaa bal’inaan ibasameera.

Akka hayyuun kun ibsetti qoqqoodinsi, daddarbiinsifi waan waliinqaban akkaataafi haalli inni yoomeessa uumamaa keessatti qabu xiyyeeffanaa guddaa qaba. Kana jechuun haala sirnichi eeyyamuun bakkiifi yeroon duudhan kun raawwatu milkaa’ina duudhaati.

2.1.3.4.1. Gosoota Duudhaa Hawaasaa

Dhuudhan hawaasaa gooroo fooklorii keessaa tokko ta’ee, kan hawaasni jiruufi jireenya isaa keessatti dhimma amantii, aadaa, duudhaa, barsiifataafi.k.k.f kan waliin qooddataniidha. Yaada kana bifa deeggaruun Dorson, (1972:2) duudhan hawaasaa gocha ykn ogummaa nama dhuunfaa irratti kan xiyyeeffatu osoo hin taane, hariiroo walitti dhufeenya garee irratti akka xiyyeeffatu ibsee jira. Duudhan hawaasaa uummata keessatti umurii dheeraa kan lakkofsiseefi dhimmoota garaagaraa hawaasni ittiin dhugeeffataa, wal-barsiisaafi wal-bulchaa kan tureedha. Dhimmoonni hawaasni dhugeeffatu bakka garaa garaatti qoodamu.

2.1.3.4.2. Cehumsa Sadarkaa kabajaa

Namni tokko hawaasa keessa jiraatu keessatti sadarkaa umurii waliin kabaja angafummaafi quxusuummaa waliif kennuudha. Hayyoonni akka ibsanitti kabaja sadarkaalee garaa garaatti umurii waliin dhufu keessatti kabaja angaafaafi quxusummaan cinaatti namoonni sadarkaalee garaa garaa qaban kan akka: Kabaja sadarkaa sirna Gadaa, fuudhaafi heerumaa, dubartii garaatti baattu, Deessuu, Daa’imman dhaqna qabatanii, Daa’imman maqaa moggaafamuuf, Gaammee ykn Guduruu haaddachuu Guyyaa dhalootaa, qarre buusaa, maanguddoofi abbootin Gadaa kabaja garaa garaa akka qaban ibsu.

Duudhan hawaasaa kun sadarkaalee adda addaattii kan raawwatamu yemmuu ta’u, sadarkaa daa’imummaatti dhaqna qabaa daa’immaniitu raawwatama. Sadarkaan dhaqna qabaa daa’immanii kun akkaataa barsiifata hawaasatti umurii garaa garaa keessttii raawwatamuu danda’a. Fileen (2016) Hawaasa Oromoo biraatti dhaqna qabaan ijoollee sadarkaa daa’imummaatti yemmuu raawwatamu, ummattoota kibbaa hawaasa Sidaamaa biratti dhiirri tokko erga niitii fuudhee kabajata ykn ayyaaneffata jechuun ibsa. Fuudhafi heeruma keessattis akkaataan duudhan hawaasaa itti raawwatamu kan mataa isaa waan qabuuf, fuutifi heerumnis, duudhaa hawaasaa jalatti ramadama.

2.1.3.4.2. Kabaja Ayyaanaa

Hawaasa addunyaa hunda biratti qophii adda addaatin ayyaanonni kabajaman heeddudha. Hawaasni tokko ayyaanota kan mataa isaafi ayyanota addunyaa irratti beekkamoo ta’an waliin ayyaaneffatan ni qabaatu. Filee (2016) kabaja ayyaanaa ilaalchisee, uummanni Oromoo ayyaanota kanneen akka ayyaana Faasikaa, Cuuphaafi.k.k.f hawaasa addunyaa waliin yemuu ayyaaneffatu, ayyaanaa irreechaa immoo dhuunfaa isaan ayyaaneffata jechuun ibsee jira. Ayyaanni Irreechaa Uummata Oromoo birattii ayyaana guddaa yemmuu ta’u, guddaafi xiqqaan, dhiirafi dhalaan abaaboofi marga jiidhaa qabatanii malkaafi Tulluutti wal-gahuun waaqeffachuun ayyaaneffatu. Kabajni ayyaanaa aadaa hawaasaa lubbuu itti godhee tursiisun hawaasa gidduutti kabaja, jaalala fi tokkummaa uuma. Dhimmooni bifa kanaan raawwataman duudhaa (barsiifata) hawaasaa jalatti raawwatama.

2.1.3.4.3. Haajaa Qopheessuuu

Dhallii namaa jiruufi jireenya isaa keessatti dhimmoota garaagaraa raawwata. Akka duudhaa hawaasa Oromootti guyyaa ilmi dhiiraa dhalate haajaa qopheessun firri nyaatee dhuga. Gaafa ijoollen sadarkaa ijoollummaa xummuranii gara ga’eessummaatti ce’an ayyaanni Hukee ykn Taaboree jedhamu qophaa’un ijoollonni nyaatanii dhuganii hiriyoota isaani waliin bashannanu. Guyyaa cidhaas kabaja guddaatu godhama. Duudhaaleen Cidha irratti raawwataman hundi barsiifata hawaasati. Namni tokko yoo du’e adeemsi ittin awwalan duudhaa mataa isaa qaba. Kun hundi duudhaa hawaasati.

2.1.3.4.4. Kabaja Sirna Moggaasa maqaa

Uummanni Oromoo daa’immaniif yeroo maqaa mogaasuu sirnoota garaa garaatu kennama. Maqaa daa’immaniif kan moggaasu maatii ykn qaalludha. Daa’imni tokko dhalatee hanga maqaan moggaafamuufitti maqaa gosaatin waammama. Kun immoo hanga sirni moggaasa maqaa raawwatamutti maqaa dhuunfaa kan hinqabne ta’uu agarsiisa. Maatiin tokko ilma isaa ykn intala isaaf yemmuu maqaa baasu sirni geggeeffamu jira. Sirni kun yoo manatti kan geggeeffamu ta’e, mucaa maqaan moggaafamuuf horiitu laatama. Sadarkaan kun daa’imman sadarkaa qabeenya horachuun itti eegalaniidha. Mana qaalluutti moggaafama yoo ta’e immoo, qalluf akka gabbarsaatti wanti kennamu jira. Innis maallaqaafi marga jiidhadha. Kanumaan qaallun maqaa gosaa irraa kaasun maqaa haaraa moggaasafi.

2.2. Maalummaa Moggaasa Maqaa

Maqaan itti waamama waantoota kan ta'eefi waan tokko kan ittiin adda baasnee beeknuudha.Yaaduma kana Abdulsamad (1994:51) yoo ibsu "Jechoonnii namaaf, bakkaaf meeshaaf gochaaf yookiin yaadaaf moggaafaman maqaa,"jedhamu. Yaada kanarraa hubachuun kan danda'amu maqaan moggaasa namaa, bakkafi wantoota biroo kan mul'ataniifi hin mul'anneef kan kennamu akka ta'e yaadni kun ni ibsa. Kana malees, Cyrstal (1989:12) yoo ibsu "A name is a word or phrase that identifies specific person , place or things" jechuun ibsa. Yaadni kunis jecha yookaan gaalee kan namoonni bakkafi wantoonni ittiin addaan bahanii waamaman akka ta'e ibsa. Geetaachoonis (2009:97) maqaan bakka bu'aa waantootaa akka ta'e ibsa.

Maqaan kannan olitti ibsamuuf yaalametti, akkasumas akka Toori internet https:\\ en.m.Wikipedia.Org>wiki> “Naming is assiginig a name to something.” jechuun akka ibsutti maqaan itti wamama waan tokkooti. Hayyuun Poter (1964:18) karaa isaatiin maqaa yommuu ibsu,

Name is a symbol pointing to one and only one person, animal, place, thing and usually used to define individual properties, not taking into consideration various features of a particular thing and conceived as a relationship between a symbol and a referent.

Yaada kanarra akkuma hubachuun danda’amu moggaasaa jechuun waan tokko kan akka namaa, horii, iddoo wantoota garaagaraa kan bakka bu’uufi waan tokko moggasuu yookiin bakka buusuu akka ta’e kan hubatamuudha.

2.2.1. Faayidaa Moggaasa Maqaa

Maqaan moggaafamu tokko hawaasa maqaa sana moggaasu keessatti faayidaa mataasaa niqaba. Kunis maqaan sun hawaasa sana keessatti hiika mataa isaa qaba waan ta‟eefi. Kunis namni sun saba kami irraa akka ta‟eefi bu‟urri moggaasa sanaa maal akka ta‟ellee tilmaamuu nama dandeessisa. Namoonni tokko tokko garuu maqaan isaanii ittiin waamamuu bira darbee hiikaafi maqaan sun maaliif akka isaani mogga’ee ibsuuf nirakkatu. Haata’u malee maqaan jecha yookaan gaalee afaan sanaa isa xiqqaa ta’ee hawwii, abdii, yaada, ilaalcha, seenaa, amantii yookaan aadaa isaani ittiin ibsachuu danda’an ta’a. Kana ilaalchisee Dunkling (1977:267) yoo ibsu, “… a name has other association as well as verbal. It might suggest a particular racial group. It might suggest religions demonstration,” jedha. Yaada kanarraa maqaan Gammadaa, Boontuu, Caalafi kanaf kan kana fakkaatan ta‟e saba Oromoorra akka ta’an, kan maqaan Andaargaachaw, Gojjaamwarq kan fafakkaatan saba Amaaraa irraa akka ta’an hubachuun baay’ee nama hinrakisu. Kanaafuu maqaan ibsituu eenyummaa saba tokkooti jechuun nidanda’ama.

2.3. Yaadiddamoota Qorannichaa

Yaadiddamni hojii qorannoo tokko deeggaruu keessatti bu’aa guddaa kan qabu yoo ta’u, qoratichi yaadiddamoota mata duree kanaan waliin deemaniifi cimsa keessaa yaadid- dama faayidaalessumaa filateera.

2.3.1. Yaadiddama Faayideessummaa

Hayyoonni fookloorii firiiwwan fookloorii xiinxaluuf yaaxinni itti fayyadaman keessaa inni tokko yaaxina faayidaa akka ta’e sims and stephens, (2005:174) ibsaniiru. Yaaxxina kanatti adda durummaan kan fayyadame ‘Willian bascom’ akka ta’eefi faayidaa fooklooriis: barsiisuu, dhiibbaa aadaa namarratti taasisu jalaa miliquuf, aadaa kunuunsuuf, qeequuf, jajjaabessuufi beekamtii kennuuf, akka tajaajilu hayyoonni armaan olitti tuqaman ibsaniiru. Kanaaf, qorattoonni tokko tokko akaakuuwwan fookloorii adda addaa xiinxaluuf yaaxxina kana akka bu’uureffatan ni hubanna.Yaaxxinni kun, faayidaa fookloorii agarsiisuuf akkuma cimina qabu hanqina qabaachuu isaas ibsameera.

Functionalism implies that groups stay the same across time and societies are unchanging. Working with this methodology, the functions approach is always conservative and static; the functions themselves are conversative. Functional analyses, then is a historical, suggesting that the text was used. Or the performance occurred for the same reason regardless of context. Anather problem with functionalism is that reinforces the elitist notion that the educated, traind folklorist understands the meaning of group better than the folk group. Simsfi Stephens, (2005:176-177)

Akkuma waraabbii olii kana keessatti ibsametti, yaaxina faayidaa jedhamee kan beekamu gareen hawaasaa firiiwwan fookloorii yeroofi haasaan osoo hinjijjiiramin kan turu ta’uu isaa ibsa. Gama biraatiin immoo, fooklooriin haala irratti hundaa’ee akka hojiirra oolu dagata. Kanamalees, qorattoonni fookloorii hiika akaakuu fookloorii gareewwan hawaasaa itti fayyadamu caalaakan beeku godheet fudhata. Haata’umalee, yaaxinni faayidaa gooroowwan fooklooriin qaban waan xiinxaluuf akkuma kana firiiwwan fookloorii kanta’e Sirna moggasa maqaa daa’immanii godina Gujii Lixaa” yaaxina kana bu’uureffachuun qaacceffamaniiru.

2.3.2. Seenaa Deebisanii Ijaaruu

Hayyoonni garaagaraa wantoota fookloriin wal-qabataniifi seenaa badee ture kanneen hanqina ragaa qaban deebisanii ijaarun akka danda’amu ibsu. Malli seenaa deebisanii ijaaru kun hayyuulee kanneen akka obbolaa Grimm jedhaman keessumaa Jacob Grimm min heedduu hawwatamuun biyya Jarman keessatti siidaalee dudullomoo waaqichaafi waaqittii jedhaman deebisee ijaarun barsiisaa akka turame hayyoonni ni ibsu. Yaada hayyuulee garaagaraa irraa akka hubatamutti, yaadiddamni deebisanii ijaaruu kun seenaa, aadaa duudhaafi falaasama hawaasa yeoo ammaa beekuf, seenaa hawaasaa kan kaleessaa qorachuun seenan akka hin banne gochuun akka danda’amu ibsu. Haala jiruufi jireenya uummata Oromoo jaarraa darban keessa maal akka fakkaatu, qorachuun hawaasni kun qaroomina akkamii akka qabuufi dhaloonni ammaa seenaa, aadaa, duudhaafi falaasama kaleessaa akka hin daganne gochuuf, seenaa deebisanii ijaarun barbaachisaadha.

Qoranoon kunis dhimmoota sirna moggaasa maqaa daa’immanii moggaasuu hawaasni Oromoo yeroo dheeraf ittiin moggaasaa ture sana, deebi’ee akka haara’u gochuuf yaadiddamni seenaa deebisanii ijaaruu kun xurree agarsiisuu waan danda’uuf filatamuun qorannoo kana keessatti kan hojiirra oolu ta’a. Bu’uuruma kanaan yaadiddamni kun gaaffilee bu’uuraa qorannoo adeemsi sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii maali? Namoonni sirnicha irratti qooda fudhatan eenyu fa’i? duudhan moggaasa maqaa keessa jiru maal maali? Jedhuuf yaadiddamni seenaa deebisanii ijaaruu jedhu kun gaaficha haalan kan deebisu ta’a.

BOQONNAA SADII: MALLEEN QORANICHAA

Boqonnaa kana jalatti qabiyyeewwan kanneen akka: saxaxa qorannichaa, malleen qorannichaa, madda ragaa, jamaa qorannichaa, iddattoofi mala iddatteessuu, meeshaalee funaansa ragaa, muuxannoo dirree qorannoo, naamusa ogummaafi mala qaaccessa ragaatu walduraa duuban ibsamuun dhiyaate.

3.1. Saxaxa Qorannichaa

Saxaxni adeemsa hojiin qorannoo tokko keessa darbee ittiin qindaa’u kan of keessaati hammatuudha. Adeemsi kun mata duree filachuu kaasee daandii waraqaan qorannoo tokkoo irra adeemee geggeeffame hanga gabaasa qorannoo barreessutti kan of keessatti qabatuudha. Qorannoon kun sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii Lixaa kan xiinxaledha. Ragaalee argamaan qacceessuf akka mijatutti mala qorannoo akkamtaati ta'ee mala kayyeeffataa itti fayyadamuun qoratamee jira.

3.2. Malleen Qorannichaa

Malli qorannoo kana geggeessuf dhimma itti bahame mala qorannoo Akkamtaa ibsuudha. Sababni isaas, Kaayyoon qorannoo kanaa Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’immanii Oromoo Gujii ibsuu waan ta’eef, gosni ragaa iddattoonni kennan jechaan waan ibsamuuf malleewwan qorannoo heedduu jiran keessaa malli kun filatamuun dhimma itti bahamee jira. Qorannoon gosa akkamtaa ragaawwan funaanaman jechaan kan ibsu yemmuu ta’u, qorannoo kana keessatti ragaawwan odeef-kennitoota irraa funaanaman jechaan xiinxalamuun ibsamee jira.

3.3. Madda Ragaa

Akka Addunyaan (2011:64) ibsutti qorannoon tokko irraawwatama qaba. Kunis namootaafi dhimmoota qorannootamu irraatti hundaa’unidha. Maddi ragaa qorannoo kanaa madda ragaa tokkoffaadha. Sababni maddi raga kun filatameefis namoota sirna moggaasa maqaa daa’immannii kana irraatti odeeffannoo gahaa qaban irraa oddeeffannoon dhugaa ni argama jedhamee waann yaadameefi. Qorannoo kana keessatti maddi ragaa dhimma itti bahame madda ragaa tokkooffaa yemmuu ta’u isaanis hawaasa Oromoo Gujii lixaa keessaa haawaasa Aanaa Dugdaa Daawwaafi Aanaa Bulee Horaa keessa jiraataniidha. . Hawaasa aanaa kanneennii keessaa, manguddoota, abbooti gadaa, haawwaniifi namoota moggaasa maqaa daa’imanii irratti muuxannoo gahaa qaban mala iddatteessuu kaayyeffataafi darbaadabarsaatti dhimmi ba’uun haala moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii irratti ragaan funaanamuun xiinxalamee jira. Sababni maddi ragaa kun filatameefis dhimmoota sirna moggaasa maqaa daa’immanii irratti hubanoofi beekkumsa gahaa kennu jedhamee waan yaadameefidha.

3.4. Iddattoofi Mala Iddaaattessuu

Qorannoo tokko geggeessuu keessatti ragaaleefi odeeffaannoo nama hundarraa fudhachuun ulfataadha. Yaadasaan (2018:69) filmaata iddatteessuu ilaalchisee yeemmuu ibsu, ‘‘qooda fudhattoota qorannichaa hundarraa ragaa funaanun wayita hindanda’amnetti, namoota ykn miseensota bakka bu’uu danda’an filachuudha.’’ jedha. Yaada kana irraa kan hubatamu iddattoo adda baasanii filachuun barbaachisaa ta’uu isaati. Yaaduma kanan wal fakkatu Adduunyaan (2011:65) yoo ibsu, namoota dhimmi ilaallatu hundaa irraa odeeffannoo funaanun rakkisa waan ta’eef, iddattoo filataman irraa odeeffanoo argachuun bu’ura taasisfachuun argannoo isaa qaamolee dhimmi ilaallatuuf oolchuu ni danda’a. Kana waan ta’eef anis qorannoo kana yeroon gaggeese kanaatti gosoota iddatteessuu keessaa mala iddatteessu miti carraatti fayyadame jira. Dhimma kana Adduunyaan 2011:67 Berg (2001:32) waabeffachuun yoo kaa’u. “When developing a purposive sample, researcher use their special knowledge or expertise about some group to select subjects who represent this population.’’ jechuun yaada kana cimsa.

Malli iddatteessuu qorannoo kanaa mala iddatteessuu miti carraa keessaa mala iddatteessuu kaayyeffataafi mala iddatteessuu darbaa dabarsaati. Sababni malli kun lamaan filatamaniifis, namoota mata duree qorannoo kanaa iraatti hubannoofi beekkumsa qaban ta’e jedhee filachuun odeeffannoo sirriifi dhugaa funaannachuun namoota odeeffannoo sirriifi dhugaa kennuu danda’an kan biroo immoo heeruu isaanitiin argachuun waan danda’amuuf, malli kun malleen biroo caalaa filatamaadha jettee qorattuun waan yaaddefiidha. Haaluma kanaan qorattuun mala iddateessuu kaayyeffataan abbaa Gadaa aanichaa lama (2), Maanguddoo sadi (3), jiraattotata aanaa sadi (3), haadha siiqqee tokko (1), akkasumas mala darbaa dabarsaatin namoota odeeffannoo kennan kan biraa kudhan (10) walumaagalatti namoota kudha saddeetti (18) irraa odeeffannoo funaanamee jira. Namoonni odeeffannoon irraa funaaname kun irra caalan isaanii maangudoota. Sababni maanguddoonni falatamanis, dhimma sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana sirriitti beeku jedhamee waan itti abdatameefidha.

3.5. Meeshaalee Funaansa Ragaa

Qorannoo gaggeessuu keessatti qorataan odeeffannoo qorannoo isaaf barbaachisan meeshaalee funaansa ragaalee adda addaatti gargaaramuun walitti qabachuu qaba. Meeshaalee funaansa ragaalee adda addaatti gargaaramuun dhugummaa odeeffanichaa nicimsa. Meeshaaleen funaansa ragaa kun gosa qorannoo irratti hundaa’ee garaagarummaa qabaachuu danda’a. Kana jechuun meeshaaleen funaansa ragaa qorannoo akkamtaa fi ammamtaa adda adda ta’uu danda’a.

Bu’uuruma kanaan qorattuun iddattoo mala iddatteessuu kaayyeffataafi mala iddatteessuu darbaa dabarsaan filataman irraa odeeffannoo qabatamaafi sirrii ta’an of-eeggannoon funaanuf, meeshaaleen funaansa ragaa sadi daawwannaa, af-gaaffiifi, marii garee xiyyeeffannaatti dhima bahuun odeeffannoon funaanamee jira. Sababni meeshaalen funaansa ragaa kunneen filatamaniifis, sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana irratti ragaan barreffamaa waan hin jirreef, sakatta’a dookimentii geggeessun waan hin danda’amneefidha. Kanamalees, namoonii odeeffannoon irraa funaaname muraasni barreessufi dubbisuu waan hin dandeenyeef, ragaan bifa afaanitiin funaanamuun qaacceffamee jira.

3.5.1. Daawwaannaa

Daawwaannaan mala odeeffannoon qorannoo ittiin funaanamu keessaa isaa tokko ta’ee kan qorattuun iddoo qorannichaa itti gaggeesssu sanatti argamuudhan qaama qorannicha irratti gaggeessu sana iraa odeeffannoo ittiin argatuudha. Yaada kana irrattii Sarantakos (2005:234) daawwaanna yoo ibsu, “Observation provides information when other methods are effectively less complicated and less time consuming and others collection of wide range of information” jedha. Yaada kanarra kan hubanu, daawwaanaan kan inni nu garagaaru malli biraa yeroo dheeraa kan fudhatuufi wal xaxaa yoo ta’edha. Dabalataanis odeeffannoo bal’aa ta’e argachuufis daawwaannaatti fayyadamuun barbaachisaa akka ta’e irraa hubanna. Haaluna kanaan iddoo itti sirni kun raaawwatutti argamuun adeemsa raawwii sirna moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii, sirni moggaasa maqaa kun eenyun eessatti akka geggeeffamu adda baasun odeeffannoo haqaafi qabatama ta’e qorattuun funaannattee jirti. Kana malees, yeroo sirni kun raawwatu bakka sanatti argamuudhaan taateewwaan achi keessa jiru duraaf duuba isaa hordoofuudhaan yaadanno gabaaba qabachaa daawwana gaggeffamera odeeffanoon argamee jira. Kun immoo, odeeffannoo meeshaa kanaan funaanaman caalmattii waan dhugoomsuf argannoo qorannichaa dhugaa taasisuu keessatti faayidaa olaanaa qaba.

3.5.2. Af-gaaffii

Afgaaffiin meeshaalee funaansa odeeffannoo qorannoo keessaa tokko ta’ee kan qorataafi odeef- keennan fuulaa fuulattii wal arguun waliin dubbii afaanii taasisuun qorataan odeeffannoo fudhatuufi odeef-kennaan immoo odeeffannoo itti kennuudha. Keessumaa qorannoo akkamtaa keessatti afgaaffin meeshaalee funaansa ragaa filatamaa akka ta’e hayyoonni ni ibsu. Yaaduma kana dhugoomsu, Bashaadaan Jeeyilaa, (2013:95), wabeeffachuun akka kanaan gadiitti ibsa.

An interview is one of the research tools used to collect straight forward information in a real situation through conversations that take place between an interviewer and a number of interviewees. The interview is worthwhile and better exploited when it is applied to the investigation of more complex and subtle phenomena.

Yaada kanarraa hubachuun kan danda’amu, afgaaffiin meeshaa funaansaa odeeffannoo keessaa tokko ta’ee qorataafi odeefkennaan kallattiin walitti dhufuun waliin haasa’uun odeeffannoo sirriifi dhugaa ta’e kennuufi fudhaachuuf mala gargaaruu ta’uu isaati. Haaluma walfakkaatun, Dastaan (2013:113) Yaalew (2006) wabeeffachuun yoo ibsu , yeroo afgaaffin odeeffannoon funaannamu, sochii odeef-kennaa irraas odeeffannoon dabalataa argamuu danda’u, odeef kennitootni deebii kennuuf shakkii yoo qabatan qorataan kaayyoo isaa sirriitti ifa gochuudhaan akka ifa ta’anii deebisaniif gochuu akka danda’u lafa kaa’ee jira. Kana malees, Jeeyilan Amaan (2013:27), Denscombe (2007:174) wabeeffachuun yaada olii kana kan deeggaruu haala asiin gadii kanaan kaa’ee jira.

The interview will most likely provide a more suitable method attuned to the intricacy of thesubject matters when the researcher needs to gain insights into respondents‟ feeling, opinions, emotions and experiences.Thus, an interview enables the researcher to deducethe implied information from the respondents” feelings, actions, expressions and intended responses.

Yaada kana irraa hubachuu kan dandeenyu, afgaaffiin mala odeeffaanoo qorannoo itti funaanuuf mijataa ta’eefi qorataan miira, yaada, muuxannoofi ilaachaa odeef- kennaa xiinxaluun odeeffannoo itti argachuun danda’amuu ta’u isati.

Bu’uuruma kanaan qorattuun qorannoo kana keessatti, gaaffilee afaanii gamisaan caaseffamaa ta’an saddeet (8) qopheeffaachuun iddattoowwan filataman keessaa namoota ja’a (6) iraa odeeffannoon meeshaa kanaan funaanamee jira. Sababni gaffileen afaanii gamisaan caaseffaman qophaa’efis, qorattuun haala odeeffannoo odeef-kennitoonni Kennan irratti hundaa’un gaaffilee jijjiiraa gaafachuun odeeffanoo dabalataa funaanuf nagargaaru jedhee waan itti amaneefidha.

3.5.3. Marii Garee Xiyyeeffannoo

Duudhaawwaan hawaasa keessatti irra deddebin rawwatan abbaan qabeenyummaa isa hawaasa bal’aa dha. Kana waan ta’eef dhimmoota qorannoo kanaan walqabatan irratti marii gochuun hawaasichuma irraa odeeffannoo funaannachun ni danda’ama. Kunis namoota irra caalaa dhimmichi ilaallatu walitti dhufuun akka walfalmanii yaada sirri ta’e tokko irratti walii galuun ragaa barbaadamu argachuuf garee lama marisisuun odeffannoo argachuuf gaggeeffamee jira. Baayinni garee tokko hanga nama (6) kan qabatudha. Qorattuu yeroo kana bakka sanatti argamuun gareen jiran kanaaf duraa duubaan gaaffilee dhimma kanaan walqaban qophaa’anii jiran gaaffachuudhaan maricha keessatti yaadolee ka’an yaadannoo gabaaba qabachuudhaan garee sana hordofti.

3.6. Muuxannoo Dirree Qorannoo

Qorannoon dirree kan qorattuun qaaman dirree qoranichaa irratti argamuudhan odeeffannoo qorannoo sanaaf barbaachisu namoota, maanguddoota, meeshaalee aadaa, hambaalee, siidawwaniifi dhuudhaa hawaasichaa qabatamaadhan arganii ragaa funaanuf kan fayyadu ta’uu Bartis (2002) ni ibsa. Haaluma kanaan qorattuun namoota sirna moggaasa maqaa daa’immanii irratti hubannoo qaban qunnamuun maqaa koofi iddoon irraa dhufe, akkasumas, dhimma maalitiif odeeffannicha akkan funaanu hubachiisun ragaa namoota kana irraa funaannatee jirti. Qorattuun namoota odeeffannoo irraa funaannate kunneen akkaataa fedhii isaanitti eeyyamsiisun kaan suursagalee isaanii waraabun, kaan immoo, afaanin odeeffannoo yaadannoo dhuunfaa irratti galmeeffachuun odeeffannoon bifa garaa garaatin walitti qabatee jira.

3.7. Naamusa Qorannoo

Qorannoon yeroo gaggeeffamu adeemsaafi naamusa mataa isaa kan qabu yoota’u, namni qorannoo tokko gaggeessuus of eeggannoo barbaachisu gochuudhaan dhimma qoratu sana seeraan adeemsisuutu irra eegama. Kunis hawaasa qorannoo keessatti gaggeeffamu sanaan walfakkaatanii akka isaanitti yaaduufi raawwachuun safuu hawaasichaa eeganiifi kabajanii itti deemuu qabu. Haaluma kanaan qorattuunis hawaasa kana wajjin turtee dursa waan gochuu qabduufi dhimma lagaachuunbarbaachisu akka ibsaniif gaafatteerti.Itti aansuudhaan, bakka hojiitti argamuun waan waraabachuufi suuraa kaasuun barbaachisu of eegannoon hawaasaaf amanamaa ta’uun raawwatteerti.

3.8. Qindoomina Qorannichaa

Qorannoon dhiyaate kun boqonnaalee shanitti qoodame. Boqonnaa tokkoffaan seenduubee qorannichaa, ka’umsa qorannichaa, sakatta’a qorannoowwan hojii kanaan hariiroo qaban, kaayyoo qorannichaa, barbaachisummaa qorannichaa, daangaa qorannichaa, hanqina qorannichaa, qindaa’ina qorannichaafi ibsi naannoo qorannichaa walduraa duubaan dhiyaataniiru. Boqonnaa lammaffaan yaadrimeewwan dhimmoota mata duree qorannoo kanaatiin walqabataniifi yaadiddamoota qorannoon kun bu’uureffatantu dhiyaate. Boqonnaa sadaffaan immoo saxaxa qorannichaa, madda ragaa qorannichaa, iddattoofi mala iddatteessuu, meeshaalee funaansa ragaafi adeemsa odeeffannoon ittiin qindeeffametu dhiyaate. Boqonnaa arfaffaan kaayyoo qorannichaa wajjin bifa walsimatuun ragaan gadi fageenyaan xiinxalamee dhiyaate. Boqonnaa shanaffaa keessatti yaadni cuunfaa qorannichaa, argannoofi yaboo kan qabateedha. Xumurrarratti wabiileenfi dabaleewwan hammatamaniiru.

BOQONNAA AFUR: XIINXALA RAGAALEE

Boqonnaa kana jalatti odeeffannoo gaaffilee bu’uuraa boqonnaa tokkoffaa keessatti tarreeffaman deebisuuf, kaayyoo qorannichaa mirkaneessuuf ragaaleen odeefkennitoota irraa karaa daawwannaa, afgaaffiifi marii garee xiyyeeffataan funaannamaniif qorattuun gaggeessiteen argaman mala akkamtaa gargaaramuun qaacceffamaniiru. Haala kanaan odeeffannoo meeshaalee funaansa ragaa armaan olitti eeramaniin funaannaman akkaataa walfakkaataniin walitti fiduun bu’uura yaadidama filatamaniin xiinxaluun akkaataa armaan gadiitiin dhiyataniiru.

4.1. Bakka Raawwii Sirni Moggasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii

Uummata Oromoo Gujii biratti moggasni maqaa bakka gudda kan qabuufi aadaa beekamadha. Innis kallatti adda addaan kan gaggeffamu ta’u afgaaffii godhame irraa hubatameera. Yaadni Afgaaffiifi marii garee irraa argame akka agarsiisutti, sirni moggasa maqaa daa’immanii kan inni gaggeefamu kara lamaani. Inni akka aadaa moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujiitti maqaan baayyinaan kan moggaafamu maatii haadhafi abbaan yoota’u, darbee darbee fira abbaatin kan moggaafamu nijira. Inni lammaffaan kan moggaafamu, jila maqaa moggaasu yoota’u, innis baayyinaan gosa mucaan keessaa dhalate sanaaf kan goggeessa ta’eetu maqaa moggaasa. Moggaasni maqaa Oromoo Gujii bakkeewwan kanneen lamaanitti kan moggaafamu ta’uu raga argame irraa hubachuun danda’amee jira. Haala moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii keessaa kan maatin daa’immaniif maqaa moggaasan haala armaan gadiitin dhiyaachun xiixalamee jira.

4.1.1 Sirna Moggasa Maqaa Daa’immanni mana Abbaafi Haadhatti kan Guyyaa Haati Nafa dhiqattu Raawwatu

Sirni moggaasa maqaa daa’immanni kun daa’imni tokko dhalatee guyyaa 3-4 tti kan raawwatu yommuu ta’u guyyaa kana haati daa’imaa kanaa nafa kan dhiqatu. Ragaan bifa afgaaffitiin Obbo Hagoo Lookoo irraa gaafa guyyaa 20/9/2013 argame akka mul’isutti, daa’imni tokko yemmuu dhalatu maqaa moggaasun dura ollaatu waammama. Yeroo kana ollaa waamanii dhufan kun maaltu dhalate jechuun gaafata. Yeroo kana maatiin yoo dhiira dhalate ta’e Jaldeessatu dhalate jedhu, yoo durba ta’e immoo intalatu dhalate jechuun itti himu. Jedhu. Yaada kana irraa kan hubatamu, daa’imni tokko yemmuu dhalatu, ollaan waamamuun sirna moggaasa maqaa irraatti akka hirmaatanif waamichi taasifamaafi. Yeroo kana haala inni keessa ta’ee dhalate qorachuun maqaa moggasu. Gama biraattin ragaan iddaattoof filatame, Obboo Dagaagoo Gannaale odeeffannoo bifa afgaaffin kennaniin, daa’imni dhalatte dhiira yoota’e, guyyaa afuritti maqaan kan moggaafamu yoota’u, dubara yoo taate immoo, guyyaa saditti moggaafamaa. jedhu. Yaada kana irraa kan hubatamu mooggasni maqaa daa’immanii dhiiraafi dubaraa kun dhagna dhiqachuu haadhaa irratti kan hundaa’u ta’uu isaati.

Odeeffannoon meshaa funaansa ragaa af-gaaffiifi marii garee irraa argame akka agarsiisutti, osoo moggasni maqaa kun gaggeffamaa jiruu akka tasa namni alaa dhufee yoo namni sun kabajamaa, jallatamaafi kan gurraa qabu yoo ta’e maqaa biraa dhiisanii maqaa namicha dhufe sanaa moggasu. Kun kan ta’uu danda’uu’ef namni akka tasaa dhufe kun nama gaarii waan ta’eef akka milkii ykn caarraa gaaritti ilaalanii daa’imni sun milkii gaarii akka qabaattu hawwii qabaachuu isaanii kan agarsiisudha. Kanaafuu, guyyaan kun guyyaa sirna moggasa maqaafi guyyaa itti haatii deese nafa ishee dhiqqatudha.

4.1.2. Sirna Moggasa Maqaa Mana Akaakayyutti Raawwatu

Sirni kun mana akaakayyuu daa’ima dhalateetti kan raawwatudha. Daawwanaa guyyaa 13-9-2013 adeemsifameen maatiin daa’ima argatanii erga ji’a 3 yookin 4 gaheen booda daa’ima dhalate fudhatanii gara maatii isaanii deemu. Maatin akkoofi akaakayyuun ollaa isaanii waammatanii dhangaa xiqqoo qopheeffachuun daa’imman isaanitiif maqaaa moggaasu. Akkaakayyun bakka haadhaa manaa isaanis bu’uun mucaa olfuudhanii hammaarratu. Yemmuu habbaarratan maalin habbaarrattan jechuun namoonni ollaa nigaafatu. Innis akka qabeenya isaatti raadan ykn ilmoo hoolaafi re’een jechuun deebisa. Ragaan daawwannaa irraa argame akka mul’isutti, akaakayyuun sun horii yoo dhabe qarshii hanga ta’e, kennuun maqaa moggaasuu akka danda’u, hubachuun danda’amee jira. Yaada kana kan agarsiisu suura qorattuun gaafa guyyaa 23/9/2013 geggeessite irraa hubachuun nidanda’ama.

Fakkii. 2. suura akaakayyuun daa’ima ilma isaatif rifeensa haadun maqaa moggaasun kan qorattuun	Gaafa 15/7/2013 kaaste agarsiisu.

Xiinxala sirna mogaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii eessatti raawwatamaa yaadni jedhu kun ija yaadiddama seenaa deebisaanii ijaarutiin xiinxalamee jira. Innis, akka aadaa Oromoo Gujiitti daa’ima tokkoof maqaan kan moggaafamu mana mana akaakayyuutti. Mana akkaakayyuutti daa’immaniif maqaan moggaafamu kennaa qaba. Kennaan kun kennaa horii, fi maallaqaa waan qabuuf daa’imman diinagdeedhan ijaarru keessatti faayidaa guddaa qaba. Yeroo ammaa kana duudhan daa’immaniif mana akaakayyuutti maqaa moggaasuu kun hafaa waan jiruuf aadan kun deebi’ee ijaaramuu qaba. Kanamalees, yeroo ammaa kana sirnoonni kun sababoota garaagraattin jijjiirramaa waan jiruuf seenan kaleessaa sun deebi’ee ijaarramuu qaba.

4.2. Raawwiilee Aadaa Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii

Hawaasa Oromoo Gujii biratti moggaasni maqaa sirna iddoo guddaan kennamuufin geggeefamuudha. Sirni kun adeemsa fookloriitin kan walqabatuufi duudhan moggaasa maqaa keessatti argamu, sirnoota garaagaraatin dabaalee kan dhiyaatudha. Akka aadaa sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujiitti maqaa daa’immaniif yemmuu moggaafamu raawwileen raawwatamu garaagaraatu jira. Raawwilee sirna moggaasa maqaa kana kan raawwatus, haadhafi abbaa daa’ima dhalattee, akaakayyuu, ollaa, fira dhihoofi Gosa daa’imni keessaa dhalattef nama abbaa Gadaa gogeessaa ta’eedha. Moggaasa maqaa daa’imman Oromoo gujii kana keessatti, moggaafni abbaa Gadaa gogeessatiin geggeeffamu jila mataa isaa kan qabuudha. Odeeffannoon bifa marii gareetin argame akka agarsiisutti,	daa’imman gosa sana keessa jiran gaafa jilli kun qophaa’u, wantoota jilichaaf barbaachisu kan akka jibicha qalmaaf ta’u qoheessun jilicha irratti argamu. Jilli kun daa’imman heedduf maqaa moggaasuu waan danda’uuf daa’imman heeddudhaaf maqaan moggaafama. Sirna jilaa kana irratti korma moggaasa maqaaf qalamu dabalatee dhangaalee heeddutu sirnicharratti dhiyaata. Sirna Jilaa kana irratti dhangaalee nyaataa dabalatee, dhimmoonni aadaa kanneen sirnicha miidhaksan kanneen akka: meeshaalee aadaa, nyaata aadaa, eebbafik.k.f. kan dhiyaatudha.

Dabalataan ragaan marii garee irraa argame akka agarsiisutti, namoonni sirna jilaa sana irratti argaman maanguddoota, abbootii Gadaa, haadholii siiqqee,fi firoottan daa’imman maqaan moggaafamaniidha. Kanamalees, namoonni ollaafi gosaa waamichi godhameef irratti argamuun jila sana miidhaksu. Jila kana irratti dhangaalee nyaataa dhiyaatu keessaa tokko buna qalaadha.

4.2.1 Sirna Buna Qalaa

Ragaan marii garee irraa argame akka agarsiisutti, bunni qalaa aadaa ummata Gujii keessatti bakka guddaafi kabaja guddaa kan qabu ta’uu ibsuun sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana irrattis buna qaluun aadaa beekkamaafi sirna guddaadhaa akka ta’eedha. Abbaan gadaa yookiin jaarsii biyyaa namoota jila tokkorratti argaman buna qaluun eebbisanii kan nyaachisaniidha. Sirna moggaasa maqaa kan keessatti nyaata aadaa Oromoo Gujii keessaa kan dhiyaatu buna qalaa yoo ta’u, kunis ollaan naannoo sanaafi namoonni sirnicharratti argamaniif kan laatamuudha. Ragaan maanguddootarraa meeshaalee funaansa ragaa afgaaffin argame akka mul’isutti, dhangaan buna qalaa kun jila gogeessaa qofarratti kan dhiyaatu osoo hintaane, mana abbaafi haadhaatti, akkasumas, mana akaakayuu mucaan maqaan moggaafamuu sanatti qophaa’uu danda’a. Abbaan ykn haati namoota ollaa isaanitiin ‘‘kottaa Gubbisan qabaa ykn maqaan moggaaffadha mucaa yookiin intala kiyyaaf maqaa naa moggasaa ; naaf eebbisaa’’ jechuun waama. Yaada kana irraa kan kan hubannu, abbaafi haati yemmuu daa’ima isaanitiif maqaa moggaasan namoota ollaa isaanii waamun dhangaalee kan akka buna qalaa qopheessun namoonni nyaatanii dhuganii maqaa haadhafi abbaadhan moggaafame sana eebbisanii raggaasisu. Haluma Kanaan sirni kun ollaan argamee buna nyaatee mucaa dhalatee eebbisnii galu.

4.2.2. Daa’ima Maqaa Moggaafamuuf Rifeensa Haaduu

Ragaan daawwannaa irraa argama akka agarsiisutti, qaamni daa’immaniif maqaa mooggaasuu keessatti qooda fudhatan daa’imaan maqaa moggaafaman sana iirraa mataa haada ykn akka aaddataniif eebbisuun jalqabsiisa. Akka aadaa uummata Oromoo Gujiitti mataa haaddachuun akka lammaffaa dhalachuutti ilaalama. Daa’imni dhalatte tokko mataa haaddachuun hanga maqaan moggaafamutti maqaa dhuunfaa isaa hinqabu. Erga mataan irraa aaddamee booda maqaatu moggaafamaafi. Kun kan agarsiisu akkuma rifeensii haaran biqiluuf daa’imnis maqaa haaraafi diingadee haaraa horachuun daa’imni akka jireenya haaraa jalqabanitti ilaalama.

Odeeffannoon meeshaa funaansa ragaa afgaaffin argame akka agarsiisuf daa’ima maqaan moggaafamuuf kan rifeensa haadu, nama maqaan moggaasuf sanadha. Namoonni maqaa moggaasuu keessatti qooda qaban abbaa daa’imaa Sanaa, akaakayyuu, ollaafi gosa keessaa abbaa Gadaa Gogeessati. Sirna Moggaasa maqaa kana keessatti kanneen qooda fudhatan kun rifeensa daa’imaa ofii isaaanii haadu. Abban Gadaa gogeessaa garuu yeroo tokkootti daa’imman heedduf sirna moggaasa maqaa waan rawwaatuuf haatif abbaan akka haadaniif eebbisaafi. Yaada kana kan mirkaneessu suura qorattuun meesha funaansa raga daawwan argattee kan armaan gadii ilaalun ni danda’ama.

Fakkii. 3. suura akaakayyuun daa’ima ilma isaatif akkaataa rifeensa haadun maqaa moggaasun kan qorattuun Gaafa 15/7/2013 kaaste agarsiisu.

Akka ragaan manguddota Obbo Adoolaa Barkoofi Obbo Dhaddacha Saafayii irra argame ibsutti, Sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii irratti meeshaaleen aadaa garaagaraa kandhimma itti ba’amaniidha. Akkuma iddoo moggasni maqaa itti raawwatamu garaagarummaa qabu meeshaalen sirnicharratti raawwatamanis garaagarummaa qaba. Meeshaaleen sirna jila gubbisaa irratti raawwatamuufi meeshaalen mana abbaafi haadhatti raawwatamu garaagarummaa qaba. Meeshaalen aadaa jila gubbisaa irratti raawwatamu kan akka allee (haaduu), eeboo, qorii, horooroo, dhadhaa, marga jiidhaa, barcuma, uffata aadaafi.k.k.f niidha. Wanta aadaa keessaa iddoo kamittuu kan dhimmi itti ba’an keessaa tokko buna qalaadha. Buna qaluuf immoo meeshaalee aadaa addatu barbaachisa. Meeshaleen kunis gosa garaagaraa yoota’an kanneen keessaa muraasni: Mudunuu, Keloo, qoriidha.

Fakkii. 4. Suraa Qorattuun Odeeffannoo Afgaaffin Abba Gadaa Jaarsoo Birdheessaafi Obboo Hagoo Lookoo irraa odeeffannoon funaaname agarsiisu.

4.2.3. Raawwii Sirna Eebbaa

Ragaan maanguddoota irraa bifa afgaaffifi marii gareetin argame akka agarsiisutti, sirna moggaasa maqaa irratti qaamota hirmaatu keessaa tokko maanguddoodha. Kunis maanguddoonni daa’ima dhalatte sana eebbisanii waaqa kadhatuufi. Akkuma daa’imni mana amantaa keessatti dhalatte tokko geggeessaa abbaa amantaa sanaatin waaqni kadhatamuuf daa’imni Gujiis maanguddoodhan eebba argatu. Akkataa Afgaaffii manguddoota waliin godhamee irraa ragaan argame akka ibsuutti Oromoon Gujii Lixaa Yeroo Maqaa Moggasu kana keessatti daa’ima dhalate kana eebbiseen booda maqaa moggasa. Obboo Diidoo Jiloo jedhaman odeeffannoo af-gaaffin gaafaa guyyaa 20/9/2013 kennaniin eebba moggaasa maqaa daa’immanii akka armaan gadiitti kennanii jiru.

Guddaadhu Uddaa’i

Iddee gahi

Abbaa bulfadhu

Haadha bulfadhu

Maandhaa kuusii

Ilmaaf intala baadhu

Eebba armaan olii kana irraa kan hubatamu, daa’iman sun kan eebbaa akka taatufi haadhafi ebbaa illee bulfachuun nama milkii akka taatuf waaqa kan ittiin kadhataniifidha. Eebbi kun abbootii gadaa ykn jaarsa biyyaattin kan eebbifamu yoota’u, namoota ollaatinis kan eebbifamu nijira.

Eebba olla sirna kana irratti argamee maatii eebbisan

Waaqii isiniif haa guddisu

Waaqi isiniif mul’isu

Nyaadhaa unaa

Kan guddate tesisee kan isin nyaachisu isiniif haa ta’u

Kan guddatee isin sooruu isiniif haa ta’u

Horaa bulaa deebanaa!

Yaada eebbaa armaan olii kana irraa kan hubatamu, daa’imni dhalatte kun guddattee maatii isheef gargaarsa akka gootufi sooraa abbaafi haadha isaanii akka ta’an eebbisuun hawwii isaanii kan ibsataniidha.

Fakkii 5. Suura qorattuun Afgaaffii Abba Gadaa Jaarsoo Birdheessaa irraa odeeffannoo funaaname agarsiisu.

Xiinxala adeemsa raawwii fookilorii sirna mogaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii kun ija yaadiddama faayideessummaattin xiinxalamee jira. Innis, akka aadaa Oromoo Gujiitti daa’ima tokkoof maqaan yemmuu moggaafamu adeemsa mataa isaa waan qabuuf adeemsa sana hordofanii maqaa daa’imaaf moggaasun faayidaa guddaa qaba. Kanamalees, daa’imni tokko diinagdee horachuu kan eegaltu dhalattee guyyaa sadi tkn afur keessattidha. Yaadni kun kan agarsiisu uummanni Oromoo hagam diinagdeef bakka akka kennuufi daa’imni dhaloota isaanii irraa kaasee diinagdee mataa isaanii qaabaachaa akka guddataniif faayidaan inni kennu olaanadha

4.3. Sirna moggasa maqaa daa’immanni keessatti kanneen qooda fudhatoota ta’an

Moggaasa maqaa dhunfaa daa’immaniif moggaafamu ilalchisee manguddoolee Godina Gujii waliin (waxabajjii 14, 2012 ALI) marii taasifameen afgaaffii “Moggaasni maqaa daa’immanii eenyun geggeeffamaa? qooda fudhattoonni sirna moggaasa kanaa eenyu fa’ii?” jechuun dhiyaate irratti hundaa’un ibsi kennan akka armaan gadiitti taa’ee jira. Ibsa mangoddoota kanaa kessaa, yoo yaada kennan moggaasa maqaa daa’immanii keessatti kan qooda fudhachuu danda’an haadhafi abbaa, akaakayyuu, akkawoofi kan kana fakkaatan yoo ta’an, isaan kana keessaa yoo jiraate akaakayyuuf dursi kennama. Yeroo moggaasa kana kennan waan moggaasa kana kennaniif niibsu. Dabalataanis afgaaffii manguddoofi beektootaarratti yaadni walfakkaatu kan dhiyaateefi qaamni moggaasa sana kennuu mogaasa maqaaf ka’uumsa yookaan sababa moggaasuf akka qabu nidubbatu.

Odeeffannoon bifa afgaaffiifi marii gareetin argame akka mul’isutti, sirna moggaasa maqaa daa’immanii irratti kanneen qqoda fudhatan kanneen akka: abbaafi haadhaa, akaakayyuu daa’ima dhalattee, fira dhihoo abbaafi haadhaa, sirna jila moggaasaa abbaa Gadaa gogeessaa akka ta’an hubachuun danda’amee jira.

4.3.1. Abbaafi Haadha

Ragaan iddattota irraa argame akka agarsiisutti, moggaasa maqaa keessatti kanneen baayinaan qooda fudhatan abbaafi haadha daa’ima sanaati. Haatiifi abbaan haalafi waktii mucaan sun keessatti dhalate irratti hundaa’un, mucaa isaanitiif maqaan moggaafama. Kanamalees, hawwiifi dharraa isaanii ibsachuun mucaan isaanii gara fuulduraatti maal akka isaanif ta’uuf maqaa kan moggaasaniidha. Moggaasa maqaa haadhafi abbaa kana keessatti baayinaan kan maqaa moggaasu haadha caalaa abbaadha. Sababni isaa guyyaa sana abbaan yemuu maqaa moggaasuf sana kennaa raadaa waan kennuufidha. Da’imni Oromoo Gujii dhalatte tokko diinagdee horachuu kan eegaltu guyyaa maqaan moggaafamuufidha. Kun immoo uummanni Oromoo hagam daa’imman isaanii diinagdeedhan guddisuuf xiyyeeffannoo olaanaa akka qaban kan agarsiisudha.

4.3.2. Akaakayyuu Daa’ima Dhalattee

Ragaan iddattoota irraa argame akka mul’isutti, Daa’ima tokkoof maqaan moggaasuu keessatti qooda guddaa kan qabu akkaakayyuu daa’ima sanaati. Haatifi abbaan mucaa dhalate qabatanii gara maatii isaanitti beellamaan fudhatanii dhaqu. Maqaan akkakayyuun mogga’u, eebbafi raaga ofkeessaa qaba jedhamee waan amanamuuf yeroo bayyee nijaalatama. Daa’ima dalatte sanaaf kennaan garaa garaa akkaakayyuun kan kennamu jira. Kennaan kun goromsa horii iraa kaasee hanga humna nama sanaatti kan kennamuudha. Dabalataanis, akaakayyuun ilmoo ilmoo isaa arguuf waan gammaduuf moggaasa maqaa sana bukkeetti waaqa umurii dheeraa isaaf kenne illee akka galateeffan hubachuun danda’amee jira.

4.3.3. Fira dhihoo Abbaa ykn haadhaa akkasumas Ollaa

Moggaasa maqaa kana keessatti maqaan darbee darbee namoota fira abbaafi haadhatin moggaafamu nijira. Odeeffannoo bifa afgaaffittin Obboo Bunoo Haroo gaafa guyyaa 25/9/2013 tti kennaniin ‘‘maqaa firri moggaasu yoo abbaan mucaa mana hinjiru taa’eedha.’’ jedhu. Yaada kanarraa kan hubannu abbaan mucaa sababoota garaa garaatin yoo mana hinjiru ta’e, firri wantoota sirnichaaf barbaachisu guutun moggaasa maqaa sana raawwatu.

4.4. Duudhaa Uummanni Oromoo Gujii Irratti Hundaa’un Daa’immaniif Maqaa Moggaasan.

Sirni moggasa maqaa daa’immanii ulaaga adda addaatin kan moggaffamu ta’uu ragaan karaa afgaaffi manduddoota irraa gaafa guyyaa 22/9/2012 fi ragaan barreeffamaa waajjira Aadaaf Tuurizimi Godina Gujiirra argame walbira qabuun hubachuun akka danda’ametti haala jiruufi jireenyaa,kabaja qabeenya uumama naannoosaaniif,taateewwaan fikan kana fakkatan bu”ura godhachuun kan gaggeeffamudha.

Fakki 4. Suura Qorattuun Bifa afagaaffitiin Odeeffannoo funnaantte agarsiisu

4.4.1 Sirna Moggasa Maqaa Daa’imannii Addeessa Irratti Hundaa’un Moggaffamu

Sirni moggasa maqaa kun ji’a yookiin addeessa irratti hundaa’un kan mioggaafamuudha. Addeessi kun reefuu bahaa jiru irratti hundaaun daa’iman yeroo kana dhalataniif maqaa kun moggaaffaman ta’uu ragaan afgaaffii irraa argame ni mirkanneessa.

Dhiiraaf Dubaraaf

Addeessa Baatii

Culuqee Goobanee

Goobana

Goobanoo

Ji’a addeessi lixee dukkanaa’u irratti hundaa’uudhaan maqaaleen moggaafamanis ni jiru.kanarraa kan hubatamu dukkana aduun lixuuttin wal qabatee ta”uui isaati.

Dhiiraaf Dubaraaf

Dukkii Dukkoo

Dukkallee Dukkanii

4.4.2 Maqaa Waqtiilee Daa’immaan Dhalatanin Wal qabatee Moggaafamu

Afgaaffii obbo Halakee Ejersaa waliin gaafa guyyaa 21/9/2013 taasifame irraa ragaa argameen maqaaleen yeroo kana moggaafaman maqaalee waqtii gannaafi bonaa irrattii hundaa`udhan moggaafamanidha. Maqaaleen kunninis kanneen armaan gadii akka ta`anis ragicha irraa hubachuun danda`amee jira

Dhiiraaf Dabaraaf

Boneyyaa Bonee

Bonisoo

Bonuu

Kanaafuu,daa`imman yeroo akkasi dhalatan maqaa armaan olii kan mogga`ufi yeroon kunis yeroo goginsaa yookiin yeroo roobni hin jirre ta`u hubatama.

Maqaaleen daa`iman yeroo gannaa yookiin yeroo roobaa dhalataniif immoo maqaalee armaan gaditu moggafamaa.

Dhiiraaf	Dubaraaf
Roobee	Gannituu
Roobaa	Roodduu, Roobduu
Gannaalee	Bokkiyoo
Soraa
Gannoo

Moggasa armaan olii irra kan nuti hubachuu dandeenyu maqaalee kun yeroo jiidhaa kan dhalataniif yeroon kunis yeroo bonaarra yeroo gaarii ta`uutu hubatama.

4.4.3. Moggasa Maqaa Yeroo Kabajaa Sirnoota fi Jiloota Adda Addatiin Wal-qabatee Moggafamu

Afgaaffii 24/10/2012 godhame irraa akka hubatametti maqaaleen haala kanaan moggafaman maqaalee yeroo jila adda addaa moggafama yoo ta`u isaanis kanneen armaan gadii akka ta`an ibsa naa kennan irraa hubachuun danda`ameera.

Dhiira	Dubara
Baallii	Muudee
Jiloo	Jilee
Gumii
Muudaa
Jaarraa
Danboobaa
Danboobii

4.4.4. Moggasa Maqaa Jaalala Ummamaaf QabaniinWalqabatee maqaalee Moggafaman

Maqaaleen haala kanaan moggafaman haawasni jaalala uumaamaf qabu keessaa mukkeen gurguddoo kanneen jabinaafi guddina qabanjiif aadaa kabaja guddaa qabaniin walqabateeti.

Fakkeenyaaf, Mukkuun aka Odaa, Abbayyii, Qilxaa, Birbirsa mukkeen jiloota adda addaatiif bakka guddaa qabaniifi kabaja guddaa waan qabaniifif haawasni kunis daa`imman isaaf maqaalee armaan gadii moggafachuun kabaja uumamaaaf qabu mul`isa.

Dhiiraaf	Dubaraaf
Ejersa	Waatoo
Waddeessa	Bunee
Dhaddacha	Arraso
Gololcha	Abbayyii
Baddeessa
Qilxaa
Odaa
Mokkonna
Gaddaa
Biiqqaa
Me`ee
Uddeessaa
Abbayyii
Waaccuu
Dambii
Qachaa

4.4.5. Moggasa Maqaa Bifa Daa`ima Dhalateen Wal-qabsiisanii Moggaafaman

Dhiiraaf Dubaraaf

Baddeessaa Baddeessoo

Gurraacha Bisilee

Bisiloo Daraartuu

Moggasni maqaalee kuniin Daa`imni yeroo dhalatu bifa akkamii qabaate uumame kan jedhun kan walqabatu yoommuu ta`u maqaa Bddeessafi Baddeessoo jedhuu yoo ilaaluu ija mukaa bilchaatee bifa guraachaa qabatu jechuufi, maqaan kun nama bifa gurracha qabuuf moggafama. Bisileefi Bisiloon immoo yeroo daa`imni dhalate kun bifa diimaa qabaatu moggaffama.

Xiinxala sirna mogaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii jedhu keessatti yaadni duudhaalee uummanni Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa moggaasan yaadni jedhu kun ija yaadiddama seenaa deebisaanii ijaarutiin xiinxalamee jira. Innis, akka duudhaa aadaa Oromoo Gujiitti daa’imni tokko duudhaa hawaasichaa irratti hundaa’un waktii bonaafi gannaa, birraafi arfaasaa, akkasumas, sirna gadaa irratti hundaa’uun maqaan mogaafamaa ture. Yeroo ammaa kana garuu sababoota garaagaraatin haalli moggaasa maqaa daa’immanii kun yerooo jijjiirramu nimul’ata. Haaluma Kanaan seenaa kaleessaa sana deebisanii ijaarun murteessaa waan ta’eef namoonni duudhaa hawaasaa isa kaleessaa sanatti deebi’uu qabu.

BOQONNAA SHAN: CUUNFAA ARGANNOO FI YABOO

Kutaa kana jalatti qorannoo mata duree Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii Lixaa jedhuun adeemsifame cuunfaa, argannoowwan bira gahameefi yaadni furmaataa walduraa duuban akka armaan gadiitti dhiyaatanii jiru.

5.1 Cuunfaa

Fookloriin dhimma jiruufi jireenya hawaasa tokkoo kanneen akka: aadaa, seenaa duudhaa, safuufi falaasama hawaasaa kan ibsuudha. Hawaasni kamiyyuu kalaqa oguma (Wisdom) mataa isaanii akkuma qaban, hawaasni Oromoos jiruufi jireenya isaa kan ittiin geggeeffatu oguma mataa isaa qaba. Oguma hawaasni kun ittiin beekkamu keessaa tokko fooklorii isaati. Hawaasni kun fooklorii isaatti gargaaramee eenyummaa isaa beeksifata. Dhufteefi hidda dhaloota isaa seenessa. Haala itti naannoo isaa hubatu, akkasumas, haala jiruufi jireenya walii galaa irratti falaasama qabu duudhaa isaatin dhalootaa dhalootatti dabarfata. Aadaa, seenaa, duudhaafi barsiifata isaa dhoolota irraa gara dhalootatti kan dabrsu afoolani.

Dhimmoota fookiloriin ofkeessatti haammatu keessaa inni tokko duudhaa hawaasati. Duudhan hawaasaa haala jiruufi jireenya hawaaasa tokkoo gadaaafi gammachuu argachuufi dhabuu, dhalchuufi du’uu walumaa galatti akkaataa hawaasa tokko hunda kan ofkeessatti haammatuudha. Duudhan hawaasaa dhimmoota heedduu inni of keessatti qabatu keessaa moggaasni maqaa isa tokko. Maqaan kan wanti tokko waan biroo irraa adda ittiin baafamu ta’us moggaasni maqaa sirnoota garaagaraatin kan geggeeffamuudha.

Hawaasni Oromoo Godina Gujii Lixaa akkuma hawaasa Oromoo biro hawaasa aadaa, seenaafi duudhaa mataa isaanii qabaniidha. Duudhaalee hawaasni kun ittiin beekkamu keessaa tokko duudhaa sirna moggaasa maqaati. Hawaasni kun bara durii irraa eegalee akkaataa daa’immaniif maqaa itti moggaasu kan mataa isaa qaba. Haata’u malee duudhaa guddaafi kabajamaan kun sababoota garaagaraa irraa kan ka’e, dagatamaafi jijjiiramaa jira.

Gama biraatin qorannoowwan garaagaraa moggaasa maqaa gama xiinqooqaatin kan qoratame malee, gama fookiloriitin kan qoratame hin jiru. Kanumaan qorannoon kun xiinxala sirna moggaasa maqaa daa’immanii irratti kan gaggeefame yoo ta’u, qorannoo kanas daangeessuufi qabatamaa taasisuun waan barbaachuuf qorattuun haala qabatamaa Godina Gujii Lixaa irratti xiyyeefachuun, qorattee dhiyeesitetti. Qorannichis “Xiinxala Sirna moggaasa maqaa daa’immanii Godina Gujii Lixaa” mata duree jedhu kan bu’ureeffate yoo ta’u, moggaasni maqaa daa’immanii kun eessatti akka geggeeffamu, moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii Keessatti eenyutu qooda akka fudhatu, uummanni Oromoo Gujii duudhaa maalii irratti hundaa’un maqaa moggaasaa akka jiran walduraa duuban kan xiinxalameedha. moggaasni maqaa kun akkaataa itti rawwataa ture adda baasuuf, odeeffannoo manguddooliifi beektotarraa argame xiinxaluun hiikni akka itti kennamu ta’eera. Haaluma kanaan ragaan funaaname akkaataan itti hiikamaniifi qaacceffaman boqonnaa arfaffaa keessatti tokko tokkoon taa’ee jira.

Qorannoo kana gaggeessun, kaayyoo qorannichaa akka galma ga’uuf qorattuun mala qorannoo ’ Akkamtaa jedhamu kan fayyadame yoo tau, iddattoo filachuurratti akaakuu idaatteessuu miti-carraa keessaa iddattessuu kaayyeffataafi iddatteessuu darbaadabarsaa fayyadamuun, manguddooliifi beektota Godinichaa keessa moggaasa maqaarratti hubannoo gahaa qabu jedhee itti amane irraa odeeffannoon funaanamee jira. Akkasumas, waajjira Aadaafi Turizimii Godinichaa waliin ta’uun filachuun karaa afgaffiifi marii garee xiyyeeffannoo gaaffiin gama qorataan dhiyaatee booda deebii manguddooliifi beektonni kennan bu’ureeffachuun, akkasumas daawwannaan ragaan argame kun akka hiikamee, ibsi itti kennameefi xiinxalamee dhiyaatu ta’eera. Akkaataa qorannoo kanaattiin aadaa Oromoon godinnichi qabu keessaa tokko, aadaa sirna moggaasa maqaa daa’immanii akka ta‟e kan adda bahe jira.

Akka waligalaatti, sirni moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii iddoo itti raawwatamu, mana abbaafi haadhatti, mana akkaayyuutti, iddoo jila sirna moggaasatti akka raawwatamu boqonnaa afur keessatti qaacceffamee jira. Gama biraatin, raawwin aadaa sirna moggaasa maqaa keessatti raawwataman kan akka: sirna buna qalaa, rifeensa daa’immanii haaduu, sirna eebbaa yota’an kanneen sirna kana irratti qooda fudhatan immoo, abbaafi haadha, akaakayyuu, ollaafi abbootii Gadaa Gogeessaa akka ta’an xiinxalamee jira. Kanamalees, duudhan uummani Oromoo Gujii irratti hundaa’un maqaa moggaasan kanneen akka: addeessa, waktiilee bonaagfii gannaa, kabaja sirna jilaa, namoota bekkamoofi maqaa garrii qabaniin akka ta’e xiinxalamee jira. Kanaafuu, hawaasa Gujii Lixaa biratti moggaasni maqaa daa’immanii keennamu, daa’ima yokaan bakka sana ittiin waamuf qofa osoo hintaane ibsituu mallattoo eenyummaa sabichaa ta’uun hubatamee, eegamuufi jajjabaachuu akka qabu mul’isa. Kanas yaaxinaalee fookloorii keessaa qorannoon kanaan kan walqabatan yaadiddama faayidaafi yaadiddama seenaa deebisanii ijaaruu gargaaramuun qorannoon kun gaggeeffameera.

5.2. Argannoowwan Qorannichaa

Qorannoon mata duree Xiinxala Seerna Moggaasa Maqaa Daa’immanii Oromoo Gujii lixaa jedhu irratti adeemsifameen argannowwan bira gahame haala armaan gadittin dhiyaatee jira.

Sirni moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii iddoon itti raawwatamu baayinaan mana abbaafi haadha daa’ima Sanaa akka ta’eefi innis guyyaa haati dhaqna diqattuudha. Guyyaa kana sirnoota xixiqqaan kan geggeeffamu yoo ta’u, abbaan daa’ima dhalate olfuudhee baachuun akka fedhiifi hawwii isaatti mucaaf maqaa moggaasee kennaa goromsaa kennuun akka raggaasisu hubachuun danda’amee jira. Kanamalees, sirni moggaasa maqaa iddoo sirna jila abbaa Gadaa Gogeessan geggeeffamuufi qe’ee akaakayyuutti sirnoota xixiqqaan raawwatamee akka geggeeffamu hubachuun danda’amee jira.

Adeemsi raawwii aadaa sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii keessatti sirnoonni garaagaraa kan geggeeffamuufi sirnicha irratti fookiloriin garaagaraa kanneen akka: sirna buna qalaa, sirna daa’imaaf rifeensa haaduu, sirna eebbaafi meeshaalen sirnicha raawwachiisuf fayyadan immoo, kanneen akka: allee (haaduu), eeboo, qorii horooroo, dhadhaa, barcuma, uffata aadaafik.k.k.f. akka ta’e hubachuun danda’amee jira.

Hirmaattonni sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii keessatti kan qooda fudhatan kanneen akka: abbaafi haadha daa’imichaa, fira dhihoo abbaafi haadhaa, ollaa, akaakayyuufi abbootii Gadaa Gogeessaa akka ta’e qorannoo Kanaan bira ga’amee jira.

Duudhaalee uummanni Oromoo Gujii irratti hundaa’un daa’immaniif maqaa moggaasan kanneen akkaa: duudhaa addeessa ilaaluu, waktiilee daa’imman sun itti dhalatan, guyyoota kabaja sirnoota jila garaagaraa jaalala uummama naannoo isaanii jiruuf qaban, bifa daa’imni dhalatte sun qabduun walqabatee maqaan akka moggaafamu hubachuun danda’amee jira.

5.3. Yaboo

Qorattuun qorannoo tokko geggeessitee dhimmoota furmaata ta’an lafa kaa’un ishee barbaachisaadha. Kun immoo argannoo qorannoo sanaa qaamni dhimmi isaa ilaalu akka hojiirra oolchuf gargaara. Yaaduma kana bu’uura godhachuun qorattuun yaada furmaataa qorannoo geggeeffame kanaaf akka armaan gadiitti keessee jirti.

Hawaasni Oromoo Gujii Lixaa aadaa boonsaa moggaasa maqaa daa’immanii keessa jiru kana kunuunsuufi barsiisun dhaloota dhufu dhaalchisuuf caalmatti osoo barsiisanii gaarii ta’a.

Waajjirri Aadafi Turizimii Godina Gujii Lixaa sirna moggaasa maqaa daa’imanii kana adeemsa inni ittiin raawwatamu waraabun qorannoo bal’aa irratti geggeessanii ossoo hawaasa Godinichaatif dhiyeessanii gaarii ta’a.

Qorattooni Oromoo mogaasa maqaa kana qoranoo xinqooqaa qofaan ilaaluu dhiisanii qorannoo fookiloriitn walqabsiisanii osoo qoratanii gaarii ta’a.

Dhaloonni ammaa aadaa boonsaa moggaasa maqaa keessa jiru kana beekanii akka aadaa isa duraa sanatti osoo maqaa daa’imman isaanitiif moggaasanii gaarii ta’a.

Namoonni qorannoo walfakkaataa hojjachuu barbaadan qaawwaa qorannoo Kanaan duude waan agarsiisef qaawwaa biroo adda baasun qorannoo hojjachuu danda’u.

Qorannoon kun koppiidhan waajjira Godina Gujii Lixaatti waan galuuf namoonni naannoo sana jiraatu irra fayyadamuu danda’u.

WABILEE

Abdulsamad Mohamad. (1994). Seerluga Afaan Oromoo. Finfinnee: Bole printing

Addunya Barkeessa. (2011). Akkamtaa. Yaadrimee Qorannoo Hujoo: Finfinnee: Dhaabbata Maxxansa Meeggaa.

Amaan Hedatoo. (2005) Dhaha Arsii: Haala Hedannaa Baraa Godina Arsii Lixaa Irratti

Agyekum K. (1996). Akan Verbal Taboos in the Context of Ethnography of Communication. M. Phil.Thesis, University of Trondheim.

Bashaadaa Boonsaa. (2017). Xiinxala Beekumsa Oromoo Gujii Moggaasa Maqaa Dhuunfaa Irratti Qabu. Itti Guutinsa Digrii lammaaffaatif. Kan hinmaxxanfamne.

Crystal D. (1989) The Cambridge encylopedia of language. cambridg:Cambridge Universitynpress

Dastaa Dassaalanyi. (2013). Bu’uura Qorannoo. (Max. 2ffaa), Far East Trading PLC.

Dorson, Richard Mercer. (1972). Folklore and Folklife: An Introduction. C	hicago: The University of Chicago press

Dunkling. L. (1977). First Names First. Londn: M Dent and Sons Ltd.

Filee Jaalataa. (2016). Beekumtaa Oromoo (Oromo Folklore).Finfinnee: Mana Maxxansaa¨ Raajii

Geetaachoo Rabbirraa. (2006) Furtuu. Finfinnee: Dhaabbata maxxansaa Kuraazii

Mangashaa Riqiituu. (1992).Oromo oral trager For anew generation England London Top print.

Melakne Mangistu. (2006). Fundamental of Litrature. Addis Ababa Universty.

Potter. S. (1964). Our Language.Great Britain:Williams and Sons Ltd. Longman Australian Pty Limited

Salamoon Ijaaraa (2007). Seenaafi Qabsoo Uummata Oromoo Arfan Qalloo

Sarantakos, S. (2005) Social Research. Beijing: Palgrave Macmillan Ltd.

Waajjira Aadaa Fi Turiizimii Godina Gujii. (2008). Barruu Baallii 74ffaa. Finfinnee: Zak Printing Press.

Wiersma, W. (1995). Research Methods in Education. An introduction (Six edition).Boston Allyn and Bascom

Yaadasaa Tolasaa. (2018) Malleen Qorannoo. Amboo: Far East PLC

Dabaleewwan

Dabalee A: Gaaffilee Gamisaan Caaseffamoo Af-gaaffin Ittiin Adeemsifame.

Yuunivarsiitii Amboo

Kolleejjii Saayinsii Hawaasaafi Namoomaa

Muummee Afaan Oromoofi Og-barruu

Sagantaa Barnoota Digirii Lammaffaa

Uunka Gaaffilee Af-gaaffii

I. Seensa

Kabajamoota namoota odeeffannoo kennuuf filatamtanii, hunda dursa af-gaaffii kanaaf eeyyamamaa ta’uun yeroo keessan aarsaa gootanii beellama kabajjanii argamuu keessaniif guddaan isin galateeffadha. Kanatti aansun Yuunvarsiittii Ambootti mata duree ‘‘Xiinxala Sirna moggaasa maqaa daa’imman Oromoo Gujii Lixaa’’ jedhuun qorannoo ulaagaa barnoota Digirii Lammaffaa qorachaa jiruuf odeeffannoon isin irraa kan funaanamu ta’a. Odeeffannoon isin irraa walitti qabamu kun dhimma qorannoo kana qofaaf kan oolufi iicitiin kan qabamu ta’uu isaa isiniif ibsaa odeeffannoon isin kennitan kaayyoo qorannoo kanaa milkeessuu keessatti gahee olaanaa qabaachuu isaa hubattanii odeeffannoo qabatamaafi dhugaa ta’e akka naaf kennitan kabajaanan isin gaafadha.

Galatoomaa!

II. Odeeffannoo Dhuunfaa Odeef-kennitootaa

1. Maqaa ____________________________

2. Koorniyaa _________________________

3. Umurii ____________________________

4. BakkadhalootaaGodina_______Aanaa__________Ganda______

5. Hojii_________________________________

6. Lakk. Bil._____________________________

III. Gaaffilee itti aananii jiran haala Gaafatamteen bal’inaan ibsi.

1. Hawaasni Oromoo Gujii bara durii akkamitti ijoollee isaaf maqaa moggaasaa?

2. Yeroo ammaa kana moggaaasni maqaa daa’immanii akka mitti moggaafamaa jiraa?

3. Moggaasa maqaa daa’immanii keeessatti eenyutu irra caala qooda fudhataa?

4. Moggaasni maqaa daa’immanii eessa eessatti geggeeffamaa?

5. Akkaa hawaasa Oromoo Gujiitti moggaasni maqaa maal irratti hundaa’etu geggeeffamaa?

6. Moggaasa maqaa daa’immanii irratti sirnoonni raawwatamu jira?

7. Moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii keessatti haalli moggaasa maqaa kessatti fookiloriin hawaasaa mul’atu jiraa?

8. Sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana keessatti meeshaaleen aadaa barbaachisu jiraa?

9. Sirna moggaasa moggaasa maqaa kana irratti eebbi yoo jiraate eenyutu eebbisaa?

Dabalee B: Gaaffilee Mariin Garee Irratti Adeemsifame

Yuunivarsiitii Amboo

Kolleejjii Saayinsii Hawaasaafi Namoomaa

Muummee Afaan Oromoofi Og-barruu

Sagantaa Barnoota Digirii Lammaffaa

Uunka Gaaffilee Marii Garee Xiyyeeffannoo

I. Seensa

Duraan dursee kabajamtoonni hirmaattonni marii garee kanaa, waamicha koo dhageessanii lafa fagoo deemtanii, akkasumas yeroo keessan aarsaa gootanii beellama irratti argamuu keessaniif dhugumatti guddaan isin galateeffadha. Itti aansun Yuunvarsiitii Ambootti mata duree ‘‘Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii Lixaa’’ jedhuun qorannoo ulaagaa barnoota Digirii Lammaffaa qorachaa jiruuf odeeffannoon isin irraa funaanamuuf yaadamee jira. Kanaafuu gaaffilee kanaa gaditti isiiniif dhiyeessu irratti Yaada, beekkumsaafi hubannoo qabdan osoo hin qusatin marii hoo’aa akka adeemsiftan isin gaafachaa, odeeffannoon isin irraa funaanamu dhimma kaayyoo qorannoo kana qofaaf kan oolufi icittin isaas qaama sadaffaatti kan hin dabarfamne ta’uu isaa isiiniif ibsaa marii hoo’aa akka adeemsiftan kabajaanan isin gaafadha.

Hirmaannaa Taasiftaniif Galatoomaa!

II. Odeeffannoo Hirmaattota Marii Garee ibsu

T/L. Maqaa Guutuu Umurii Koorniyaa Hojii

1. ______________________ ______ ______ _________

2. ______________________ ______ ______ _________

3. ______________________ ______ ______ _________

4. ______________________ ______ ______ _________

5. ______________________ ______ ______ _________

6. ______________________ ______ ______ _________

7. ______________________ ______ ______ _________

8. ______________________ ______ ______ _________

III. Qabxiilee Marii

1. Akka aadaa hawaasa Oromoo Gujiitti, haalli daa’ima tokkoof maqaan ittiin mogaafamu maali?

2. Moggaasa maqaa daa’immanii kana irratti wanti dhiibbaa taasise jiraa?

3. Hawaasni Oromoo Gujii bara durii akkamitti ijoollee isaaf maqaa moggaasaa?

4. Yeroo ammaa kana moggaaasni maqaa daa’immanii akka mitti moggaafamaa jiraa?

5. Moggaasa maqaa daa’immanii keeessatti eenyutu irra caala qooda fudhataa?

6. Moggaasni maqaa daa’immanii eessa eessatti geggeeffamaa?

7. Akkaa hawaasa Oromoo Gujiitti moggaasni maqaa maal irratti hundaa’etu geggeeffamaa?

8. Moggaasa maqaa daa’immanii irratti sirnoonni raawwatamu jira?

7. Moggaasa maqaa daa’immanii Oromoo Gujii keessatti haalli moggaasa maqaa kessatti ookiloriin hawaasaa mul’atu jiraa?

10. Sirna moggaasa maqaa daa’immanii kana keessatti meeshaaleen aadaa barbaachisu jiraa?

11. Sirna moggaasa moggaasa maqaa kana irratti eebbi yoo jiraate eenyutu eebbisaa?

Dabalee C: Namoota Odeeffannoo kennuun Daawwataman

Yuunvarsiitii Amboo

Kolleejjii Saayinsii Hawaasaafi Namoomaa

Muummee Afaan Oromoofi Og-barruu

Sagantaa Barnoota Digirii Lammaffaa

Uuka Daawwannaa

I. Seensa

Duraan dursee kabajamtoota namoota daa’imman keessan maqaa moggaasuf asitti argamtaniifi hirmaattonni sagantaa kanaa sagantaa keessan akkan daawwadhuuf eeyyamamaa waan taataniif guddaan isin galateeffadha. Itti aansun Yuunvarsiitii Ambootti mata duree ‘‘Xiinxala Sirna Moggaasa Maqaa Daa’imman Oromoo Gujii Lixaa’’ jedhuun qorannoo ulaagaa barnoota Digirii Lammaffaa qorachaa jiruuf adeemsa raawwii sirna moggaasa maqaaa daa’imman Oromoo Gujii daawwachuun odeeffannoo funaanuf yaadamee jira. Kanaafuu adeemsa raawwii isaa wal-duraa duuban akka daawwannaaf tolutti haala akka naaf mijeessitan gaafachaa odeeffannoon waraabamuufi suurri kaafamu kaayyoo qorannoo kana qofaaf kan oolufi icittin isaas qaama sadaffaatti kan hin dabarfamne ta’uu isaa isiiniif ibsuun barbaada.

Daawwannaaf haala mijeessuu keessaniif galatoomaa!

T.L	Cheeklistii Daawwaannaa	Guyyaa
1	Raawwin Sirna Moggaasa maqaa daa’immannii itti gaggeeffamuu	28/10/2012
2	Meeshaalee aadaa sirna moggaasa maqaa daa’immanni keessatti dhimma itti ba’aman
3	Haala eebba sirna kanaa

Dabalee C: Ragaa Namoota Af-gaaffii Irraatti Hirmaatanii

T.L	Maqaa Guutuu	Saala	Umurii	Bakka jireenyaa
1	Adoolaa Barkoo	Dhi	68	Bulee horaa
2	Annaa Haroo	Dhi	70	Dugda daawwaa
3	Halakee Ejersaa	Dhi	73	Dugda daawwaa
4	Sinbirree Hoxxeessaa	Du	55	Duugda daawwaa
5	Boruu Eeddoo	Dhi	60	Bulee horaa
6	Bunoo Haroo	Dhi	54	Bulee horaa
7	Dureettii Arbaa	Du	45	Surroo barguddaa
8	Aanoolee Halakee	Dhi	67	“
9	Jamaal Abdur qaadir	Dhi	32	“
10	Jaarsoo Mokkonnaa	Dhi	34	“
11	Quuxalaa Danboobii	Dhi	25	“
12	Areerii Ejeersaa	Dhi	18	Bulee horaa
13	Roobalee Jaldeessaa	Dhi	56	Dugda daawwaa
14	Girjaa Barkoo	Dhi	31	Bulee horaa

Dabalee E: Ragaa Namoota Marii Garee Xiyyeeffannoo Irratti Hirmaatanii

T/L	Maqaa	Saala	Umurii	Bakka jireenyaa	Hojii
1	Jaarsoo Birdheessaa	Dhi	56	Bulee Horaa	Horsiisee bulaa
2	Hagoo Lookoo	Du	48	Surroo Barguddaa	Barattuu
3	Dengeecoo Jaarraa	Dhi	62	Dugda Daawwaa	Jaarsa biyyaa
4	Badhaatuu Barkoo	Du	34	Dugda Daawwaa	Horsiisee bulaa
5	Dhugoo Busaawaa	Dhi	35	Bulee Horaa	Barsiisaa
6	Adoolaa Aagaa	Dhi	30	Surroo Barguddaa	Barataa